INSTEX İran ile ilk ticarete hazır

Amerika’nın 8 mayıs 2018 tarihinde Bercam nükleer anlaşmadan çeklilmesi ardından Avrupalılar İran’ın Bercam’dan ayrılmaması için çalışmaya başladılar. Bu bağlamda Amerika yaptırımların etkilerini azaltmak ve İran ile ticari ilişkilerin sürmesini sağlamak için bir mekanizma geliştirmeye çalıştılar. Bu mekanizmalardan biri ise Avrupa’nın İran ile olan INSTEX (The Instrument in Support of Trade Exchanges) özel mali mekanizmadır.

Bu bağlamda INSTEX başkanı " Per Fisher Londra’da Britanya’nın bazı yetkilileri, sermaye sahipleri, ticari firmalar ve ekonomi aktivistlerin katılımı ile düzenlenen oturumda INSTEX’in en kısa zamanda İranlı benzer firma ile ilk ticari alış verişini yapmaya hazır olduğunu duyurdu.
İran’ın Londra büyükelçisi Hamid Baidinejad ise paylaştığı twitter mesajında aynı konuya değinerek, “INSTEX başkanı bay Fisher pazartesi günü Britanya ticari firma başkanları ve sanayi sahipleri ile Londra’da düzenlediği oturumda, var olan sorunlara rağmen INSTEX’in tüm ciddiyeti ile İranlı benzer firma ile en kısa zamanda ilk ticari mübadelesini yapmak istediğini duyurdu.” şeklinde yazdı.
31 ocak 2019 tarihinde Fransa, Almanya ve Birtanya tarafından İran ile dolar dışında yapılacak olan ticareti kolaylaştırmak için kurulan özel bir mali mekanizmadır. Avrupa troykası üç ülke dışişleri bakanları INSTEX’in kayda geçtiğini ilan ettiler.
Söz konusu mali mekanizma ilk etapta gıda ve ilaç gibi temel ürünleri; fakat daha sonra giderek daha geniş bir yelpazeyi kapsayacaktır. Merkezi Paris’te bulunan INSTEX’in başkanlığını " Commerzbank’ın eski müdürlerinden Alman Per Fisher üstlenmiştir. 
INSTEX mali mekanizmanın kurulma hedefi ise Avrupa’nın orta ve küçük firmalarına bu mekanizma ve kana vasıtası ile İran’la olan normal ticari ilişkilerini sürdürmektir. Fisher 11 mart 2019 tarihinde İranlı yetkililer iler görüşmek ve INSTEX’in bir an önce çalışmaya başlaması için Tahran’a geldi.
Britanya-İran ticaret odası başkanı " Norman Lamont söz konusu mali mekanizmanın kurulmasını, Amerika’nın tüm baskılarına rağmen Avrupa’nın bu bağlamda kendi konumunu koruduğuna dair kanıtı olduğunu belirtti.
Bu gelişmelere karşılık İran tarafında da, “İran ve Avrupa’nın ticaret ve finansman mekanizması” kuruldu. Avrupa’nın INSTEX ödeme mekanizmasının benzeri olan söz konusu mekanizma 22 Nisan 2019 tarihinde ve Ali Asker Nuri genel müdürlüğünde Tahran’da kayda geçti.
Bu özel firmanın çalışma alanı, alış veriş, ithalat ihracat gibi, ticaret yasasında geçen tüm ticari işlemleri yapmaktır. İran Merkez Bankası genel başkanı mart 2019’de yaptığı açıklamada, 3 Avrupa ülkesi tarafından tanıtılan kanala uygun bir mekanizmanın STFI-Özel Finansman ve Ticaret Mekanizmasının yakında Tahran’da kayda geçeceğini duyurdu.
AB ve Fransa, Almanya ve İngiltere’den oluşan Avrupa troykası Bercam nükleer anlaşmayı, çok yönlü başarılı bir anlaşma örneği olarak uluslararası barış ve güvenliğin sağlanmasına yardımcı olan bir anlaşma olarak değerlendiriyorlar. Avrupa troykasına göre Amerika’nın İran’a karşı tutumu tamamen uluslararası yasalar ve ilkelere aykırı olarak bölgesel ve küresel barış ve güvenliğin tehlikeye düşmesine, çatışma ihtimalinin artmasına sebep olmuştur.
Böylece Amerika’nın isteğine ve her zaman Bercam anlaşmasının iptal edilmesi ve İran’a baskıların artmasını sağlamaya çalışan Washington’un tek yanlı siyasetlerine rağmen Avrupalılar bu çok önemli anlaşmanın korunması ve devam etmesini istiyorlar.
Hiç şüphesiz INSTEX’in gerçekleştirilmesi Avrupalıların İran ile ticari, mali ve ekonomi ilişkilerin devam etmesine dair vaatlerinin gerçekleşmesi için önemli bir adım sayılıyor. 
Avrupalıların INSTEX’in çalışmasına dair girişimi geç gerçekleşmiş olsa da yine de Amerika’nın Bercam’dan illegal çekilmesi ve İran’a nükleer yaptırımları tekrar uygulamasına dair Avrupa’nın direnişi sayılıyor./