Minareler; İsfahan Siluetinde Gücün, İnancın ve Güzelliğin Sembolü

Parstoday - Tarihi yapılar arasında minareler, rüzgar kuleleri, yüksek eyvanlar ve şehir duvarları ile birlikte, mimari açıdan en kırılgan yapılardan sayılır.

Mükerrer depremlerin yüzyıllara dayanan tecrübeleri, İranlı mimarların ince ve uzun yapılar, özellikle kuleler inşa etmekten kaçınmasına neden olmuştur. Parstoday’in Press TV’den aktardığına göre, İran’daki İsfahan şehri ve çevresi Zagros ve Kaşan fay hatlarından yaklaşık 100 km uzakta bulunmakta ve bu nedenle yıkıcı depremlerden korunmuştur. Bu nispeten güvenli konum, bölgede benzeri görülmemiş yükseklikte minarelerin inşa edilmesini sağlamıştır. Geçmişte İran genelinde, minarelerin tepelerine deprem uyarısı için çanlar yerleştirilirdi.

• İsfahan’da Yükseklik Rekortmenleri

İsfahan’daki en uzun bağımsız minareler, 12. yüzyılda Selçuklu döneminde inşa edilen Ali ve Sarban minareleridir ve yaklaşık 48 metre yüksekliğindedirler. Uzmanlar, zaman içinde üst kısımlarının aşınmış olduğunu ve ilk yüksekliklerinin 50 metreden fazla olduğunu düşünüyor.
İsfahan çevresinde Ziyar Minaresi (50 m) ve Kaşan’daki Zeynüddin Minaresi (eskiden 47 m, 1923’te 22 m’ye çökmüş) gibi dikkat çekici minareler vardır. İsfahan’daki İmam Camii minareleri ise 52 metre ile daha da yüksektir, fakat eyvan üzerinde oldukları için bağımsız sayılmazlar; tıpkı Yazd’daki Cami Minareleri gibi.

Bağımsız diğer minareler arasında İlhanlı Bahçe Kuşhanesi Minaresi (38 m), Selçuklu Kırkdokuzlar Minaresi (24 m), Rahrovan Minaresi (30 m) ve Bersiyan Minaresi (34 m) sayılabilir. Çift minareler ise Safavi Çeharbağ Medresesi, İlhanlı Darüzziyafe, Dardasht Camii ve Safavi Cami’de görülür.

Bazı Safavi ve Kaçar camileri, örneğin Şeyh Lütfullah, Ali Kuli Ağa, Hekim, Muhammed Cafer Abadi ve diğerleri hiç minareye sahip değildir.
İsfahan’ın şu anki en uzun minareleri, 110 metre yüksekliğindeki İmam Humeyni Güney Çift Minareleridir ve Tahran Mosalla minarelerinden (135 m) sonra ülkenin ikinci en uzun minareleridir.

• Ulusal ve Bölgesel Karşılaştırma

İsfahan’daki minareler muhtemelen İran’ın erken dönem mimarisindeki en uzun yapılardır. Gorgan’daki Gonbad-e Qabus türbesi 52.07 metre ile dünyanın en uzun tuğla kulesi olarak bilinir, ancak bu yükseklik yapının altındaki yapay tepeyi kapsamaz. İmam Camii kubbesi (54 m) daha yüksektir ve Ali ile Sarban minareleri muhtemelen onlardan daha uzundur.

Deprem riski nedeniyle İran minareleri, Fas’taki Koutoubia Minaresi (77 m), Delhi’deki Qutub Minaresi (72 m), İstanbul’daki Süleymaniye Minareleri (76 m), Afganistan’daki Câm Minaresi (65 m) ve Orta Asya’daki Katal Timür Minareleri (60 m) gibi daha yüksek örneklerden daha kısa inşa edilir.

İran minareleri genellikle küçük kubbelerle taçlandırılırken, Osmanlı minareleri sivri ve konik uçlara sahiptir, bu uçlar bazen yapının yüksekliğine 12 metre ekler. Bu nedenle İsfahan minareleri, İstanbul’daki Sultanahmet Camii (Mavi Camii, 64 m) ile yükseklik bakımından karşılaştırılabilir.

Osmanlı minareleri İran’dakilere göre daha ince, ancak İsfahan minareleri genişliklerine göre daha uzun ve Güney ve Orta Asya minarelerine göre daha ince temellidir.

• Sallanan Minareler veya “Dans Eden Minareler”

14. yüzyılda İran mimarisi, İsfahan’da eşsiz “sallanan minareler” olgusunu ortaya çıkardı. İmanşehr Cami’deki ilk örnek yok oldu ancak İsfahan’daki Minar-ı Conban örneği hâlâ turistleri büyülüyor.
Bu çift minareler, yapısal olarak bağımsız olmalarına rağmen, birine dokunulduğunda diğerini de sallanacak şekilde tasarlanmıştır. Bu mühendislik tekniği 15. yüzyılda Hindistan’a taşındı ve Ahmedabat’taki Sidi Bashir Camii’nde örnekleri vardır. Benzer minareler İngiliz sömürge döneminde Rajbibi Camii’nde yıkıldı.

• Teknik Özellikler

İsfahan minarelerinin yükseklik/genişlik oranı İran mimarisi prensiplerine göre ayarlanmıştır. Deprem direnci esnek tuğla işçiliği ve konik formlarla sağlanmıştır. Derin temeller ve esnek yapıları sayesinde birçok minare depremleri sağlam atlatmıştır.

Bazı minarelerde tuğla işçiliğinin içine gizlenmiş ahşap halkalar bulunur. Minarelerin merkezi çekirdeği genellikle etrafına dolanan merdivenli bir sütundur ve yüksek stabilite sağlar. Merdivenler yükseklik ve açı hesaplarına göre tasarlanmıştır. Bazı minarelerde nemi önlemek için havalandırma sistemleri vardır.

Yükseklik arttıkça duvar kalınlığı azalır, böylece yapısal performans optimize edilir. Bazı minarelerin tepelerinde gözetleme odaları vardır ve birkaçı farklı işlevler için çoklu balkonlara sahiptir. Minarelerin akustik özellikleri oyuklar ve boşlukların hassas tasarımıyla güçlendirilmiştir.
Minare yapımı ustalar tarafından nesilden nesile aktarılmıştır. Bazı minarelerin taç kısmında madeni para ve belge içeren zaman kapsülleri bulunur.

• Mimari Özellikler

Minareler sadece ezan çağrısı için değil, şehir görünümü, gözetleme ve siyasi gücün gösterimi açısından da önemli rol oynar. Yükseklikleri ilgili kubbe ve cami ile uyumlu olarak tasarlanır, yönleri kıble ve şehir akslarıyla hizalanır.

İsfahan’ın en eski ve en uzun bağımsız minareleri Ali ve Sarban minareleri silindirik ve ince yapıda olup karmaşık tuğla işçiliği ve kufi kitabelerle süslenmiştir. Selçuklu minareleri binlerce tuğla dizimi, mimari geometrisi ve renkli çinilerle sonraki dönemlerde zenginleştirilmiştir.

Yapısal dayanıklılık ve sanatsal güzellik bu minarelerde güzelce birleşmiştir. Güneş ışığı minarelerin etrafında hareket ederek ışık ve gölge oyunları yaratır. Safevi döneminde sıcak tuğla renkleri yerine lapis lazuli mavisi, turkuaz yeşili ve altın süslemeler kullanılmıştır.
Kırkdokuzlar minaresi sırla kaplı çinilerin ilk örneklerindendir ve Dardasht minaresi Selçuklu tuğlasından İlhanlı çinisinin geçişini gösterir. Birçok minare farklı dekoratif stillerde çeşitli yapım aşamalarına sahiptir. Yuvarlak tabanlardan çokgen tabanlara geçiş mimari gelişimi yansıtır.
Balkonlar genellikle hem yapısal hem dekoratif olan mukarnasların üzerine kuruludur. Bazı minarelerde saklama veya inziva odaları vardır. Parlak metalik efektli sır kaplı çiniler Safevi ustalarının uzmanlığıdır. Çini montaj sistemi yapının hareketiyle çatlamaması için tasarlanmıştır.

Süs kitabeleri genellikle Kuran ayetleri, yapım tarihi ve hayırseverlerin isimlerini içerir. Safevi minareleri genellikle mukarnas taçları ve Şii imamları simgeleyen 12 rakamı gibi sembollerle süslenir. Bazılarında 12 niş veya 40 basamak bulunur ki bunlar semboliktir./