İran, Neden Tetik Mekanizması Hukuki Meşruiyetini Reddediyor?

Parstoday – İran Dışişleri Bakanı Seyyid Abbas Irakçi, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’ne yazdığı bir mektupta vurguladı: ABD ve Avrupa Üçlüsü’nün İran’a karşı önceki Güvenlik Konseyi kararlarını yeniden yürürlüğe koyma girişimi ne hukuki ne de siyasi temele sahiptir ve Tahran’a göre geçersizdir.

Irakçi, BM Genel Sekreteri Antonio Guterres’e yazdığı mektupta şunları belirtti: ABD, Fransa, İngiltere ve Almanya’nın önceki Güvenlik Konseyi kararlarını yeniden yürürlüğe koyma girişimi hukuki ve siyasi dayanağı olmayan bir harekettir ve İran İslam Cumhuriyeti bunu uluslararası prensip ve normlara aykırı görüyor.

İran Dışişleri Bakanı mektubunda ayrıca şunları ifade etti: Avrupa’daki üç ülkenin “Tetik mekanizması” olarak adlandırılan süreci başlatma ilanı hukuken ve usulen hatalıdır, bu nedenle hükümsüzdür. Bu üç ülkenin bu girişimi, kendi yükümlülüklerini yerine getirmekten kaçındığı, Nükleer Anlaşma’daki (JCPOA) uyuşmazlık çözüm mekanizmasına bağlı kalmadığı, 2231 (2015) sayılı kararın kapsamını aşan taleplerle sürekli zayıflattığı ve hatta İran’daki Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu denetimli barışçıl tesislere yönelik askeri saldırıları desteklediği bir dönemde gerçekleşmiştir. Irakçi, bu ülkelerin Tetik Mekanizması sürecine dayanmasının açık bir kötüye kullanım olduğunu vurguladı.

Irakçi, mektubunda ayrıca şunları kaydetti: 2231 sayılı kararın 11. maddesi “Güvenlik Konseyi’nin ilgili ülkelerin görüşlerini dikkate alması gerektiğini” belirtmektedir. Üzülerek belirtmek gerekir ki, JCPOA’nın diğer açık tutumlarına, özellikle İran, Çin ve Rusya’nın tutumlarına rağmen Konsey Başkanı taslak kararın oylamasına sunmuştur.

Mektupta ayrıca vurgulanmıştır: 28 Ağustos 2025 tarihli Çin, İran ve Rusya Dışişleri Bakanları’nın ortak mektubunda belirtildiği gibi, Güvenlik Konseyi üç Avrupa ülkesinin hatalı bildirimine dayanarak hareket edemez. 2231 sayılı karara aykırı veya çelişen herhangi bir hareket, BM üyesi ülkeler için hukuki bağlayıcılık oluşturamaz.

İran İslam Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Masud Pezeşkiyan da daha önce BM Genel Sekreteri ile yaptığı görüşmede, İran’ın yükümlülüklerini yerine getirmesine rağmen Rusya ve Çin’in itirazıyla, Tetik Mekanizması ve yaptırımların geri getirilmesinin ahlaksız ve hukuksuz olduğunu ifade etmiştir.

Tetik Mekanizması, 2015 yılında imzalanan Nükleer Anlaşma (JCPOA) sonrası kabul edilen 2231 sayılı BM Güvenlik Konseyi kararının bir parçasıdır. Bu mekanizma, JCPOA tarafı ülkelerin (ABD, Rusya, Çin, Fransa, İngiltere ve Almanya) İran’ın anlaşmadaki yükümlülüklerini ihlal etmesi durumunda önceki Güvenlik Konseyi yaptırımlarını yeniden uygulamaya koymalarını sağlar.

İran İslam Cumhuriyeti, mekanizma-i mekik’i hukuki ve siyasi açıdan geçersiz saymaktadır. İran’a göre, ABD 2018’de anlaşmadan resmi olarak çekildiği için artık JCPOA tarafı değildir ve bu nedenle Mekanizmayı kullanma hakkı yoktur.

İran ayrıca Avrupa ülkelerinin de yükümlülüklerini yerine getirmediğini, bu yüzden İran’ı ihlal etmekle suçlayamayacaklarını ve tetik mekanizması etkinleştiremeyeceklerini savunmaktadır. İran ile Rusya ve Çin gibi bazı ülkeler, tetik mekanizmasının etkinleştirilmesi için oybirliği veya belirli bir hukuki sürecin şart olduğunu ve bu süreçlerin son zamanlarda uygulanmadığını düşünmektedir.

İran açısından tetik mekanizmasının uygulanması, BM kararları özellikle de 2231 sayılı kararın hukuki ihlali anlamına gelir. Uluslararası hukukta, bir ülke bir anlaşmadan çıktıktan sonra o anlaşmanın mekanizmalarını kullanamaz. Bu nedenle ABD’nin sonraki yıllarda tetik mekanizmasının etkinleştirme çabası hukuki dayanağı olmayan ve 2231 sayılı karara aykırı bir girişimdir.

2231 sayılı karar, yaptırımların geri getirilmesini sadece JCPOA’ya taraf olan üyeler için öngörmüştür. İran, Rusya ve Çin, bu mekanizmanın tek taraflı ve oybirliği veya hukuki süreç olmadan kullanılmasının kararın metninin kötüye kullanılması ve hukuki ihlal anlamına geldiğine inanmaktadır. Tetik Mekanizmasının hukuki süreçler izlenmeden ve ciddi ihlal kanıtı olmadan devreye sokulması, Güvenlik Konseyi’nin araçsallaştırılmaması prensibine aykırıdır. Bu durum uluslararası kurumların itibarını zedeleyebilir ve çok taraflılık ilkesini zayıflatabilir.

Güvenlik Konseyi’nin daimi üyeleri olan Çin ve Rusya, tetik mekanizmasının etkinleştirilmesine karşı çıkmakta ve bunu hukuka aykırı saymaktadır. İran ise tetik mekanizmasının sadece hukuki temelden yoksun değil, aynı zamanda BM kararlarının ihlali olduğunu ve bunun uluslararası sistem için geniş siyasi ve hukuki sonuçları olabileceğini savunmaktadır.