Kuş Sığınağından Tarih Sahnesine: Aşurade Adası’nın Hikâyesi

Parstoday – Aşurade, Hazar Denizi’ndeki İran’ın tek adası olup, Mian Kaleh Yarımadası’nın yakınında yer almakta ve göçmen kuşlar ile benzersiz hayvan türleri için bir sığınak olarak tanınmaktadır.

Günümüzde büyük ölçüde yerleşimsiz olan Aşurade Adası, geçmişte Türkmen çobanlar ve balıkçılar için bir konaklama noktasıydı ve tarih boyunca iklimsel ve çevresel değişimlere maruz kalmıştır. Parstoday’in Press TV’ye dayandırdığı haberine göre, Aşurade, Türkmen Limanı’na 10 kilometre, Gorgan’a ise 40 kilometre uzaklıkta bulunmakta; kuzeyde Hazar Denizi, doğuda Çapak Oğlu Boğazı, batıda doğal Hazine Kanalı ve güneyde Gorgan Körfezi ile çevrelenmektedir. Ada aslında üç adadan oluşan bir takımadanın parçasıydı; deniz seviyesinin yükselmesiyle iki küçük ada sular altında kalmış ve yalnızca ana ada günümüze ulaşmıştır. Erozyon ve deniz seviyesinin artması nedeniyle Aşurade’nin yüzölçümü de 1200 hektardan yaklaşık 400 hektara düşmüştür. Buna rağmen ada, İran’ın biyosfer rezervlerinden biri olarak Ramsar Sözleşmesi kapsamında yer almakta ve uluslararası koruma altındaki bölgeler arasında sayılmaktadır.

Jeolojik ve Çevresel Özellikler

Jeolojik açıdan Aşurade, Goharbaran Nehri (Neka Nehri) deltası tarafından taşınan alüvyon tortularından oluşmuştur ve toprağı kil içermediği için erozyona yatkındır. Yüksek kum tepeleri ve ahududu çalıları, yabani dikenler ile ekşi nar ağaçlarından oluşan seyrek bitki örtüsü, adanın belirgin özellikleri arasındadır. Aşırı otlatma, hurma ve pamuk gibi eski tarımsal türlerin yok olmasına yol açmış olsa da, mevcut otlaklar toprağın sabitlenmesinde ve erozyonun önlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır.

Yaban Hayatı ve Ekolojik Önemi

Aşurade; çakal, tilki, yaban domuzu ve tuzlu suya uyum sağlamış yabani atlar gibi çeşitli hayvan türlerine ev sahipliği yapmaktadır. Ancak bir zamanlar bu adada yaşayan Hazar kaplanı, aşırı avlanma nedeniyle nesli tükenmiş bir türdür. Ada aynı zamanda önemli bir kuş göç koridoru olup, Sibirya ve Kuzey Rusya’dan gelen pelikan, flamingo, kuğu ve ördek gibi türleri ağırlamaktadır. Ekonomik açıdan bakıldığında, Aşurade çevresindeki sular İran havyarının yaklaşık yüzde 40’ının kaynağıdır ve beyaz balık, sazan ve mersin balığı gibi değerli balık türlerinin yaşam alanıdır.

Tarihsel Arka Plan

Tarihî bulgulara göre Aşurade, geçmişte “Abeskun” adıyla bilinmiş olabilir ve Sultan Muhammed Harezmşah’ın Moğol saldırıları sırasında bu adaya sığındığı rivayet edilmektedir. Safevîler döneminde Aşurade bir kraliyet avlak alanına dönüştürülmüş; Kaçarlar döneminde ise stratejik konumu nedeniyle İran ile Rusya arasındaki gerilimlerin odağı hâline gelmiştir. Ruslar, 19. yüzyılda adayı işgal ederek burada askerî ve ticari tesisler kurmuş, ancak 1921 yılında imzalanan Dostluk Antlaşması uyarınca Aşurade yeniden İran’a iade edilmiştir. Yerleşim, 1350’li yıllara (1970’ler) kadar canlılığını korumuş; ancak deniz seviyesinin yükselmesi ve 1372 yılındaki (1993) seller sonucunda halkın büyük bölümü göç etmiş ve günümüzde adada yalnızca az sayıda balıkçı ile balıkçılık kurumu çalışanları yaşamaktadır.

Aşurade, doğa ile tarihin etkileşiminin bir sembolü olarak; sahip olduğu benzersiz ekolojik değerler ve zengin tarihsel geçmişiyle Hazar Denizi bölgesindeki İran’ın en önemli doğal ve kültürel miraslarından biri kabul edilmektedir. Bu adanın korunması, yalnızca biyolojik çeşitliliğin devamı için değil, aynı zamanda tarihsel kimliğinin muhafazası açısından da hayati önem taşımaktadır.