Nasîrüddin Tûsî; İran Soyundan Bir Deha

Pars Today – İran takviminde 5 İsfend (24 Şubat), adı İran’da ilmin doğuşuyla özdeşleşen Nasîrüddin Tûsî’yi anma günüdür.

Filozof, kelamcı, matematikçi, astronom ve mühendis olan Nasîrüddin Tûsî, yalnızca bilimin sınırlarını aşmakla kalmadı; tarihin en çalkantılı dönemlerinde aklı ve hikmeti insanlığın hizmetine sundu. Doğum günü olan 5 İsfend, İran’da “Mühendisler Günü” olarak adlandırılmıştır.

İran’da Doğum, Irak’a Uzanan İlim Yolculuğu

579 Hicrî Şemsî yılında, İran’ın Tus şehrinde dünyaya geldi. Babası Şeyh Vecîhüddin Muhammed b. Hasan, dönemin önde gelen âlimlerindendi. Küçük yaşta eğitimine başlayan Tûsî, matematik ve mantığı dayısı Nureddin Şiî’den öğrendi. Daha sonra çeşitli ilim merkezlerine seyahat ederek Nişabur, Rey, Kum, İsfahan ve ardından Irak’ta Musul ve Bağdat’ta eğitimini sürdürdü. Bu uzun ilmî yolculuk onu çok yönlü bir bilgin haline getirdi.

Moğol Fırtınasında İlmi Kurtarmak

Moğol istilası İran’ı sarstığında Tûsî, Alamut Kalesi’ne sığındı ve burada yaklaşık 26 yıl kaldı. Bu süre boyunca eserler yazmaya devam etti. Hülâgû Han’ın Alamut’u ele geçirmesiyle kaderi değişti. Tûsî’nin diplomatik tutumu sayesinde hem binlerce insanın hayatı kurtuldu hem de Alamut Kütüphanesi yok olmaktan çıkarıldı. Daha sonra İlhanlı yönetiminde önemli bir konuma yükseldi. Rivayete göre Ruhullah Humeyni onun için, “O, makam için değil, onları insan etmek için o makamlara giriyordu” demiştir. Tûsî, etkisiyle Moğol şiddetini yumuşatmış ve ilme alan açmıştır.

Bilimin Mimarı: Matematikten Ahlâka

Nasîrüddin Tûsî yalnızca bir filozof ya da astronom değil, gerçek anlamda bir “bilim mimarı”ydı.Matematikte, trigonometriyi geometriden bağımsız bir disiplin haline getirerek yeni bir çığır açtı. Eserleri yüzyıllar boyunca Avrupa ve Asya üniversitelerinde okutuldu. Astronomide, İran’ın Meraga şehrinde ünlü Meraga Rasathanesi’ni kurdu. 400 binden fazla kitabı barındıran bu merkez, döneminin en büyük bilim kurumu haline geldi.Ahlâk alanında, ölümsüz eseri Ahlâk-ı Nâsırî’yi kaleme aldı; burada felsefe, din ve pratiği insanın mutluluğu için birleştirdi. Öğrencileri – aralarında Allâme Hillî ve Kutbeddin Şîrâzî gibi büyük isimler – ona “Üstadü’l-Beşer” (İnsanlığın Hocası) unvanını verdiler.Ay’da Bir İsimTûsî’ye duyulan saygı yalnızca İslam dünyasıyla sınırlı kalmadı. 16. yüzyılda Fransız bilim insanları trigonometrik eserlerini tercüme etti. Bugün Ay üzerindeki 60 km çapındaki bir krater “Nasireddin” adını taşımaktadır. Ayrıca 1979 yılında keşfedilen 10269 numaralı asteroide “Tusi” adı verilmiştir.5 İsfend, mühendisliğin yalnızca yapılar inşa etmek değil, geleceği kurmak anlamına geldiğini hatırlatır. Nasîrüddin Tûsî, kaosun ortasında aklı ve bilimi inşa ederek adını hem tarihin zirvesine hem de Ay’ın yüzeyine kazımış bir İran dehasıdır.