Bagestan: Bin Yıllık Yaşayan Miras ve Kazvin’in 2.700 Hektarlık Tarım Mücevheri

Pars Today — Kazvin eyaletinin çevresinde yer alan kadim tarım peyzajı Bagestan’ın geçmişi bin yıldan daha eskidir. Yaklaşık 2.700 hektarlık bir alanı kaplayan Bagestan, şehri kucaklayan nefes kesici, yemyeşil bir mücevher olarak tanınmaktadır.

İran’ın kuzeybatısında, Tahran’ın 130 kilometre batısında bulunan Kazvin’i ziyaret eden turistlerin çoğu, şehri çok sayıdaki tarihi yapısı ve mimari hazineleriyle tanır. Ancak Kazvin Bagestanı, başlı başına şehrin en önemli turistik cazibe merkezlerinden biridir; bölgesel ve ulusal öneme sahip olağanüstü bir kültürel peyzajdır.

Pars Today’in Press TV’ye dayandırdığı habere göre, İran’ın Ulusal Miras Listesi’ne kaydedilen ve Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından tanınan Kazvin Bagestanı, geçmişte şehri doğu, güney ve batıdan çevreleyerek etrafında U şeklinde yeşil bir kuşak oluşturuyordu.

Badem ve fıstık ağaçları, bölgenin yarı kurak iklimini yansıtan bu geleneksel bahçe peyzajının büyük bölümünü oluşturur. Bu durum, yerel toplulukların tarım yöntemlerini çevresel koşullara nasıl uyarladığını göstermektedir. Bağın farklı bölümlerinde üzüm, kayısı ve ceviz de yetiştirilmektedir.

Bir zamanlar yerel ekonominin önemli dayanaklarından biri olan bu geniş yeşil miras, günümüzde şehrin akciğerleri işlevini görmektedir. Ayrıca toz fırtınaları, seller ve şiddetli rüzgârlara karşı doğal bir kalkan görevi üstlenerek bu çevresel tehlikelerin etkilerinin azaltılmasına katkıda bulunmaktadır.

Tarih Boyunca Bagestan

Çok sayıda gezgin ve tarihçi, seyahatnamelerinde ve yazılarında Kazvin’in bahçe ve bostanlarından söz etmiş, bu kadim peyzajın önemine ve güzelliğine dair genel bir bakış sunmuştur. En ünlü tarihî anlatımlardan biri, ünlü İranlı gezgin Nasır Hosro'ya aittir. Nasır Hosro, Kazvin’i geniş bahçeleri bulunan güzel bir şehir olarak tanımlamış ve bu bahçelerin duvar ya da başka bir engelle çevrili olmadığını belirtmiştir.

Bazı kaynaklar, Arap coğrafyacı İbn Havkal’ın da MS 10. yüzyıla, yani Hicri 350 yılına tarihlenen, Kazvin Bagestanı’na ilişkin ilk anlatımlardan birine yer verdiğini belirtmektedir. İbn Havkal, şehirde çok sayıda ağaç ve üzüm bağının bulunduğunu ve bunların sulanmasının büyük ölçüde yağmur suyuna bağlı olduğunu aktarmıştır.

Safevî döneminde İran’ı ziyaret eden Fransız gezgin Jean-Baptiste Tavernier de Kazvin’in bahçelerinin ihtişamı ve güzelliğinden etkilenmiştir. Tavernier, şehrin duvar ve surlardan yoksun olduğunu ve yarısından fazlasının bahçelerden oluştuğunu yazmıştır.

Kazvin’in bahçelerine ilişkin anlatımlara, önemli İranlı coğrafyacı Hamdallah Mustawfi’nin eserlerinde; “et-Tedvin fi Ahbari Kazvin” adlı eserin yazarı Abdülkerim bin Muhammed er-Râfiî’nin çalışmalarında; “Âsârü’l-Bilâd” adlı eserin yazarı Zekeriya bin Muhammed bin Mahmud el-Kazvinî’nin eserlerinde ve Fransız gezgin Jean Chardin’in yazılarında da rastlanmaktadır.

Çahhane: Bahçenin İçindeki Tarihî Yapılar

Çahhane veya geleneksel bahçe sığınağı, Kazvin Bagestanı’nın kendine özgü cazibe merkezlerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Bu yapılar geçmişte bahçıvanlara dinlenebilecekleri bir yer sağlıyor ve aynı zamanda depo olarak kullanılıyordu. Bagestan’da bir zamanlar yaklaşık 100 sığınak bulunduğu tahmin edilmektedir; ancak bunların çoğu zaman içinde yok olmuştur.

Geçmişte bahçıvanlar bu yapıları çoğunlukla ortaklaşa kullanıyordu. Bazıları ise tüm ürünler hasat edilip pazara taşınmaya hazır hale gelene kadar ürünlerini geçici olarak burada muhafaza ediyordu.

Günümüze ulaşan sığınakların bazıları Safevî dönemine kadar uzanırken, en yeni örnekler Pehlevî döneminde inşa edilmiştir. Geleneksel bahçedeki tarımsal istihdam ve faaliyetlerin azalmasıyla birlikte bu yapılar da giderek işlevlerini yitirmiştir.

Sığınakların çoğu zarar görmüş veya tamamen ortadan kalkmış olsa da ayakta kalan örnekler Kazvin kültürel miras yetkililerinin koruması altındadır ve bazıları son yıllarda restore edilmiştir.

Duvarsız Bir Bahçe

Kazvin Bagestanı’nın en belirgin özelliklerinden biri, duvar ve çitlerin bulunmamasıdır. Bu özellik, Bagestan’ı günümüzdeki çevrili birçok bahçe ve parktan ayırmaktadır.

Bu durum yeni bir gelişmenin sonucu değildir. Tarihî anlatımlar da Kazvin’in bahçelerini açık ve erişilebilir olarak tanımlamış ve bu özellik yüzyıllar boyunca onların kimliğinin bir parçası olarak varlığını sürdürmüştür.

Ziyaret İçin En İyi Zaman

Son yarım yüzyılda kentsel genişleme, arazi spekülasyonu ve yaşam tarzındaki değişimler, Kazvin Bağistanı’nın önemli bir bölümünün yok olmasına yol açmıştır. Bununla birlikte, bu yeşil kuşağın günümüze ulaşan bölümleri, şehrin çevresindeki doğal ortamla olan derin bağını hâlâ gözler önüne sermektedir.

Badem ağaçları şubat ayının sonlarından mart ayının ortalarına kadar çiçek açar ve bahçeyi büyüleyici bir çiçek denizine dönüştürür.

İran’ın yeni yılı Nevruz tatili sırasında Kazvin’e seyahat eden ziyaretçiler, bu değerli yeşil mirası yılın en güzel dönemlerinden birinde deneyimleme fırsatı bulurlar.

Ilıman bahar havası, badem çiçekleri ve çoğu zaman kış sonu ile ilkbahar başındaki yağışların etkisiyle yemyeşil çayırlara dönüşen ovalar, turistlerin keşfetmesi ve tadını çıkarması için büyüleyici bir manzara oluşturur.

FAO Tarafından Tanınması

Kasım 2023’te Bagestan, FAO tarafından resmen Küresel Öneme Sahip Tarımsal Miras Sistemleri (GIAHS) kapsamında 56. alan olarak tanındı.

Bu tescilin başlıca faydalarından biri, Bagestan’ın önemli bir turizm destinasyonu olarak tanıtılmasına katkı sağlamasının yanı sıra, bölgedeki tarım ürünlerinin uluslararası pazarlara ulaşması için fırsatlar yaratması olmuştur.

Günümüzde 3.000’den fazla çiftçi ve toprak sahibi, bu seçkin geleneksel peyzajın yetiştirilmesine ve yönetimine katkıda bulunmakta ve Kazvin’in kalbinde binlerce yıllık tarımsal mirası yaşatmaktadır.