İran ile Türkiye arasındaki ticari ve ekonomik ilişkiler, yeniden artma rayında

İran-Türkiye ticari ilişkileri yeniden artış yoluna girse de, arzu edilen yıllık 30 milyar dolar seviyesine ulaşmak için hâlâ uzun bir yol var.​​​​​​

Türkiye İstatistik Kurumu'nun yayımladığı istatistikler, İran'ın bu ülkeyle ticaret alışverişinin bu miladi yılın beş ayında yüzde 5'lik bir büyümeyle 2 milyar 300 milyon dolara ulaştığını gösteriyor.

Ayrıca Avrupa İstatistik Merkezi (Eurostat)'ın yayımladığı istatistiklere göre Türkiye, son 4 yılda ilk kez İran'dan petrol veya petrol ürünleri ithal etti.

Bu ülke İran'dan bu yılın mart ayında 576 ton, nisan ayında ise 485 ton olmak üzere toplam 1060 ton petrol veya petrol ürünü ithal etti. Bu ülke en son ağustos 2020'de İran'dan petrol ithal etmişti.

Şehit Reisi’nin yaklaşık 5 ay önce Türkiye'ye yaptığı ziyarette bilim ve teknoloji, ulaştırma, enerji, petrol ve gaz, petrokimya, elektrik, serbest ticaret bölgeleri, konsolosluk, kültür, medya ve iletişim ile diğer bazı alanlarda olmak üzere çeşitli alanlarda 10 belge hazırlanarak taraflarca imzalandı ve şu anda bu belgelerin uygulanma aşamasında olduğu görülmektedir.

Türkiye, bu yılın beşinci ayında İran'a 285 milyon dolar ihracat, İran'dan ise 262 milyon dolar ithalat yaptı. Türkiye'nin mayıs ayında İran'a ihracatı geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 14 artarken, ülkenin İran'dan ithalatı da yüzde 20 arttı. Türkiye, 2023 yılının mayıs ayında İran'a 249 milyon dolar değerinde ihracat yaparken, İran'dan da 217 milyon dolar değerinde ithalat yaptı.

İran'ın Türkiye ile ticareti 2023 yılında 5 milyar 490 milyar dolara ulaştı. Türkiye bu yıl İran'a 3 milyar 310 milyon dolar değerinde ihracat yaparken, İran'dan da 2 milyar 180 milyon dolar değerinde ithalat yaptı.

İran ile Türkiye arasındaki ticaretin 2012 yılında 22 milyar dolara ulaşmasının ardından iki ülke, ticareti 30 milyar dolara çıkarma kararı aldı. Ancak iki ülke arasındaki ticari ilişkiler 2022 yılında 6,4 milyar dolara ulaştı.

İki ülke arasındaki ticari ilişkilerin önündeki engeller arasında, iki ülkedeki kara yolu ve demir yolu filolarının zayıf olması, taşımacılık masraf oranının yüksek olması, malların sınır denetimleri ve yüklere zarar verilmesi, transit filolarına sıkı önlemler getirilmesi ve buraların zorlanması yer alıyor. Güzergâh değiştirmeleri, kontrol noktalarında uzun kuyruklar oluşması, ulaşım ağının yetersizliği ve yıpranması nedeniyle ulaşım maliyetlerinin arttığı da biliniyor.

Geçtiğimiz yıllarda Türkiye, İran'ın önemli ticaret ortaklarından biri olarak görüldü ve son 10 yılda İran'ın ana ithalat kaynaklarında her zaman ilk 5 ülke arasında yer aldı ve 2015 yılından bu yana İran'ın en önemli 5 ihracat destinasyonundan biri.

İran ile Türkiye arasındaki ilişkilerin durumu incelendiğinde, iki ülke arasındaki ilişkilerin 400 yılı aşkın bir geçmişe ve siyasi, kültürel, tarihî ve dinî alanlarda yakınlıklara sahip olmasına ve hatta 500 kilometreden fazla ortak sınıra sahip olmasına rağmen, ekonomik ve ticari alanda hâlâ kullanılmayan birçok kapasite var.

Uzmanların vurguladığı gibi, Türkiye'nin İran ile Avrupa arasında bağlantı köprüsü olabileceği gibi, diğer taraftan İran'ın da Türkiye'yi İpek Yolu ve BDT ülkelerine ve Hindistan ile yarımadaya bağlayan en önemli güzergâhlardan biri sayılıyor.

Aslında bu kapasiteleri kullanarak iki ülke, ortak yatırımlar ve ortak üretilen malların üçüncü ülkelere ihracatı yoluyla ekonomik refahlarının ve kalkınmalarının temelini oluşturabilir, tarafların iş ilişkilerinde arzu edilen hedeflere ulaşmalarına yardımcı olabilir.

Tercihli tarifelerin belirlenmesinden sorumlu olan iki ülkenin parlamentoları, İranlı ve Türk iş adamlarının rahatlıkla faaliyet gösterebilmesi için bu tarifeleri onaylayabiliyor.

İki ülke arasında geçişin kolaylaştırılması, sınır pazarlarının genişletilmesi, iki ülke arasında sanayi kentlerinin oluşturulması, konferansların, halka açık ve özel sergilerin düzenlenmesi, İran ve Türkiye'nin ticari ve ekonomik alışveriş hacmini artırmak için alması gereken diğer tedbirlerdir.

Ev aletleri, kimya endüstrileri, otomobil, mobilya ve ahşap endüstrileri de dâhil olmak üzere bazı endüstrilerde ortak yatırımlar ve ortak üretilen malların bölgedeki üçüncü ülkelere ihracatı, İran ile Türkiye arasındaki iş birliğini geliştirmenin diğer yollarıdır. Kara yolu ulaşım yapısının iyileştirilmesi ve altyapının geliştirilmesi ile, tabii bunlar mümkündür.

Tarife engellerinin ve diğer önlemlerin kaldırılmasıyla ikili ve bölgesel ekonomi ve ticaret, mutlaka kolaylaşıp güçlenecektir.

Bölgedeki mevcut gümrük tarifesi ve üretim birimlerinin daha geniş pazarlara erişimi mümkün olacak, bölge içinde sermaye ve teknoloji transferinin önündeki engeller kaldırılacak, genel olarak ticaret şirketlerine, üretim birimlerine ve teknolojiye daha geniş ufuklar açılacaktır.

Büyük ticaret ortaklarıyla tercihli ticaret veya serbest ticaret anlaşmalarının imzalanması, hem mevcut ticaretin sürdürülmesi ve derinleştirilmesinde hem de ticaretin geliştirilmesi ve genişletilmesinde etkili bir rol oynayabilir.

Geçtiğimiz birkaç on yıl boyunca Türkiye ve İran birbirleriyle büyük askerî ve siyasi gerginliklerden kaçınmaya çalıştı ve ekonomik, ticari, kültürel, bilimsel ve turistik ilişkilerin geliştirilmesine öncelik verdi.

İran ve Türkiye ulusları aynı zamanda ticaret ve hatta sermaye oluşumu yoluyla karşılıklı çıkara dayalı ortak bir anlayışa ulaşmış olup, bu da İran ile Türkiye arasındaki büyüyen ticari ve ekonomik ilişkiler sürecine güçlü bir destek sağlamaktadır.

Sonuç itibarıyla iki dost, komşu ve Müslüman ülke olarak İran İslam Cumhuriyeti ve Türkiye Cumhuriyeti, ikili ticaret hacmini iki ülke liderlerinin belirlediği 30 milyar dolarlık hedefe ulaştırmak için büyük potansiyel ve imkânlara sahipler, ancak büyük çaba sarf edip, yeni imkânlar ve fırsatlar sağlarken, ticari ve ekonomik ilişkiler önündeki her türlü engeli kaldırmaları ve 30 milyar dolarlık ticaret hacmine aşamalı olarak ulaşmaları, bu iki büyük ülkeden bekleniyor.