"Nissho Maru'nun Zaferi; İran-Japon Anti-Emperyalist Birliğinin Hikayesi"

Pars Today - İngiltere, İran'da petrolün millileştirilmesinden sonra yaptığı resmi bir açıklamada, İran'dan petrol alan her ülkenin İngiltere'nin yaptırımlarına maruz kalacağı uyarısında bulundu. Ancak Japonya, bu Batılı emperyalist yaklaşımı kabul etmedi.

İran ve Japonya, Batı ve Doğu Asya'nın önemli iki ülkesi olarak her zaman dostane ilişkiler içinde olmuşlardır. Bu ilişki 1500 yıldan daha eskidir. Araştırmacıların ve arkeologların bulgularına göre, İran ve Japonya arasındaki ilişkilerin kökenleri İran'daki Sasaniler dönemi ve İpek Yolu'na kadar uzanmaktadır. Genel olarak söylemek gerekirse, Japonya her zaman İran ile dostluk ve ilişkilerde ön sıralarda yer almıştır.

Bu Pars Today makalesinde, İran'da petrolün millileştirilmesi dönemine ve Japon petrol tankeri "Nissho Maru" olayına odaklanarak bu ilişkinin dönüm noktalarından birine yakından bakıyoruz.

İkinci Dünya Savaşı sonrası, Amerika ve müttefiklerinin saldırılarından sonra kendini yeniden inşa etmeye çalışan Japonya, petrol ihtiyacını karşılamak için güvenilir bir ortağa ihtiyaç duyuyordu. Tam da bu dönemde İran'da petrol millileştirildi ve İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri, yasadışı bir çerçevede İran petrol satışlarını sınırlandırmaya ve İran'ı petrol ambargosu altına almaya çalıştı.

Özellikle İran'da petrolün millileştirilmesinden sonra İngiltere, resmi bir açıklama yaparak İran'dan petrol alan her ülkenin İngiltere'nin karşısında duracağı uyarısında bulundu. Amaç, petrol satışını engelleyerek İran ekonomisini çökertmekti. Bu, modern tarihin ilk İran ekonomik ambargosu olarak kabul edilir.

Öte yandan, Japon Idemitsu şirketi de ülkesinin petrol ve rafineri sanayilerini canlandırmak istemekteydi ve İranlıların sömürgecilere karşı gösterdiği cesareti bildiğinden bu ambargoyu kırmaya ve İran'dan doğrudan petrol satın almaya karar verdi.

İdemitsu şirketinin sahibi ve yöneticisi, önce küçük kardeşi Keisuke'yi bir gazeteci kılığında İran'a göndererek Musaddık hükümetiyle görüşmeler yaptı. 23 Mart 1953'te, Idemitsu şirketine ait "Nissho Maru" adlı petrol tankeri, 55 kişilik mürettebatıyla Kobe limanından yola çıktı. Başlangıçta hedef Suudi Arabistan olarak gösterilse de, gemi aslında İran'ın Abadan limanına doğru ilerliyordu.

Gemi, Japon bayrağı altında Fars Körfezi'nde İngiliz gemileri arasından geçerek 10 Nisan'ın ilk saatlerinde karanlık Abadan sularında, 19 numaralı iskelede demirledi. Hemen ardından yaklaşık iki gün sürecek olan petrol yükleme işlemi başladı. İran hükümetinden gemi kaptanı Tatsuo Nieita'ya hediyeler verilmesinin ardından, Nissho Maru 15 Nisan sabahı Abadan'dan ayrıldı ve Fars Körfezi'nin sığ sularından İngiliz gemileri yanından geçerek büyük bir endişe ve kaygı içinde ilerledi. Nissho Maru, 9 Mayıs'ta Japonya'nın Kawasaki limanına ulaşarak böylece zalim ve sömürgeci ambargoyu güçlü bir şekilde kırdı.

İdemitsu, hemen ardından yaptığı bir açıklamada, Nissho Maru'nun bir sonraki İran seferinin tarihini duyurarak İngiltere'nin ambargosunu tamamen etkisiz hale getirdiğini gösterdi. İran hükümeti de Japonların cesur bir adım attığını göz önünde bulundurarak, satın alınan petrolün bedelini İran halkından Japon halkına bir hediye olarak ilan etti.

Daha sonra, satın alınan petrolün sahibi olduğunu iddia eden İngiltere hükümeti, Idemitsu şirketine iki kez dava açtı. İlk davada karar Idemitsu lehine verilirken, ikinci davada Japonların müzakereleri sonucu İngiltere davasını geri çekti ve Idemitsu şirketinden özür diledi.

"Nissho Maru" olarak bilinen bu olay, iki ülke ilişkilerinin dönüm noktalarından biri olup, yıllar sonra daima ve farklı zamanlarda hatırlanmış ve çeşitli vesilelerle referans gösterilmiştir. Bu olay, iki ülke arasındaki derin dostluk, dayanışma ve sömürge karşıtı birliğin sembolü olarak kabul edilir.

"Nissho Maru" olayı, İran-Japonya ilişkilerinde o kadar etkili olmuştur ki, Japonya'da bu konuda bir kitap ve bir sinema filmi bile yapılmıştır. 2013 yılında Japonya'da yılın en çok satan kitabı olan "Korsan lakaplı adam" (A Man Called Pirate) adlı roman, Naoki Hyakuta tarafından yazılmıştır. Aynı konuyu işleyen "Yakıt: Korsan lakaplı adam" (Fueled The Man They Called Pirate 2016) adlı sinema filmi de çekilmiştir.

O dönemin ilginç bir olayı da, Japon şirketinin başkanı Idemitsu'nun Nissho Maru gemisinin mürettebatına yazdığı mektuptur. Mektupta, "İranlılar cesurdur ve İngilizlerin karşısında durmaktadırlar, ancak 7 şirket tarafından petrol ambargosu uygulanmaktadır ve Nissho Maru'nun İran'a yardım etmesi gerekmektedir" demektedir.

İran'da petrolün millileştirilmesi tasarısı, 20 Mart 1951'de Meclis Petrol Komisyonu üyelerinin önerisiyle kabul edilmiş ve İran petrolü resmi olarak millileştirilmiştir.

İran'da petrolün millileştirilmesiyle yaşanan gergin siyasi sürecin ardından İngiltere'nin İran petrolündeki hakimiyeti sona ermiş ve bu durum İngilizlerin bölgeden kademeli olarak çekilmesine neden olmuştur.

İran'da petrolün millileştirilmesi, aynı zamanda Batı Asya'daki siyasi gelişmelerin tarihinde de önemli bir dönüm noktası olmuştur. Mısır'da Cemal Abdülnasır liderliğinde Süveyş Kanalı'nın millileştirilmesi de İran'daki petrolün millileştirilmesinden etkilenmiştir.