Sömürge Acısı | Pamuk, Ateş ve Kıtlık: Almanya’nın Suç İzleri
Parstoday – 19. ve 20. yüzyılda sömürgeciliği, yalnızca dünya haritasında bayrakların yayılması anlamına gelmiyordu; toprak, kaynaklar ve iş gücü üzerinde tam hâkimiyet kurmayı hedefleyen örgütlü bir projeydi ve sömürü altındaki toplumların ekonomik ve sosyal yapısını kökten dönüştürüyordu.
Modern sömürge düzeninde koloniler, hammadde tedarikçisi ve tüketim pazarı hâline getirilirken, yerel geçim modelleri ihracat odaklı üretime zorlanıyordu. Bu süreç çoğu zaman zorla çalıştırma, ağır vergiler, baskı ve progranmış kıtlık politikalarıyla yürütülüyordu. Diğer Avrupa güçlerine göre sömürge yarışına geç katılan Almanya, Doğu Afrika’da bu modelin en sert örneklerinden birini uyguladı.19.yüzyılın sonlarında yeni birleşmiş Alman İmparatorluğu, sömürge rekabetine geç dahil oldu; ancak sahaya indiğinde hızlı ve sert hareket etti. “Alman Doğu Afrikası” (German East Africa) olarak bilinen bölgede sömürgecilik sadece siyasi hakimiyet anlamına gelmiyordu; aynı zamanda ekonominin zorla yeniden yapılandırılması, toprak mülkiyeti modellerinin değiştirilmesi, ihracata yönelik ekimlerin dayatılması ve nihayetinde yerli tarımın Avrupalı sanayilerin hammadde tedarik koluna dönüştürülmesi anlamına geliyordu. Ülkede yaşanan bu süreç, “tarımsal sömürgecilik” modelinin belirgin bir örneğiydi; toprak, iş gücü ve ürün, yerel halkın ihtiyaçlarına göre değil, metropol sanayisinin çıkarlarına göre düzenleniyordu. Bu deneyim, yalnızca bir sömürge yönetimi dönemi değil; açlık, ateş ve zorla çalıştırma yoluyla güç uygulamanın bir laboratuvarıydı.Almanya, 1880’lerde sömürge şirketlerine ve ardından doğrudan devlet müdahalesine dayanarak Doğu Afrika üzerindeki kontrolünü pekiştirdi ve üç temel unsurdan oluşan yeni bir yapı kurdu: kulübe vergisi (Hut Tax), zorunlu çalışma ve Alman subaylarının komutasındaki yerli askerî birlikler olan “Askari”lerin örgütlenmesi. Amaç, bölgeyi Almanya’nın özellikle dokuma ve iplik sanayisinin ihtiyaç duyduğu hammaddeleri sağlayan ihracat merkezine dönüştürmekti.Bu çerçevede en önemli ürün pamuktu; yerel halkın beslenmesi için değil, Avrupa tekstil fabrikaları için değer taşıyordu. Büyüyen Alman sanayisi ucuz ve ham pamuğa ihtiyaç duyuyordu. Küresel pamuk ticaretinin büyük bölümü Britanya ve ABD’nin kontrolünde olduğundan, Almanya kendi kolonilerinde pamuk üretimini artırarak bu bağımlılığı azaltmak ve hammadde kaynaklarını doğrudan kontrol etmek istiyordu. Bunun sonucu olarak yerel tarım, darı, mısır, manyok ve diğer temel gıda ürünlerinden uzaklaştırılarak zorunlu pamuk üretimine yönlendirildi; yerel üretim–tüketim dengesi bozuldu.20. yüzyılın başlarından itibaren Almanya, Tanganika’da (Tanganyika) pamuk ekimini sistematik bir şekilde zorunlu hâle getirdi. Köyler, belirli miktarda ihracatlık pamuk üretmekle yükümlü kılındı; hatta iklim ve su kaynaklarının pamuk için uygun olmadığı bölgelerde bile. Bu politika, çiftçileri temel gıda ürünlerinden koparıyor ve topraklarını yalnızca Avrupa pazarına hizmet eden, besleyici değeri olmayan bir ürüne ayırmaya zorluyordu. Emre karşı gelmenin cezası ise para cezaları, artırılmış vergiler, zorla çalıştırma, ürünlere el koyma ve fiziksel cezalandırmaydı.Sonraki yıllarda bu politikalar daha sert ve daha sıkı denetimle uygulandı; kota sistemi yaygınlaştırıldı. Bunun sonucu olarak gıda üretimi ve tahıl stokları azaldı, kuraklık karşısında kırılganlık arttı; toplumun gıda güvenliği zayıfladı ve kendi kendine yeten geçim sistemi çökmeye başladı. Kuraklığın şiddetlenmesiyle durum ağırlaştı ve hoşnutsuzluk yalnızca ekonomik değil, sosyal ve kültürel düzeyde de büyüdü.Bu koşullar geniş çaplı bir direnişin zeminini hazırladı. 1905 yazında ekonomik ve toplumsal baskılar patlama noktasına ulaştı ve Almanya’nın sömürge yönetimine karşı, tarihe “Maji Maji Ayaklanması” (Maji Maji Rebellion) olarak geçen büyük bir isyan başladı. 20 Temmuz 1905’te Matumbi savaşçıları, ekonomik sömürünün sembolü olan pamuk tarlalarını ateşe vererek isyanın fitilini ateşledi. Bu ayaklanma, Kinjikitile Ngwale’nin manevi liderliğinde şekillenmiş olsa da, isyanın asıl kökleri yıllarca süren ekonomik baskı, vergilendirme ve aşağılanmada yatıyordu. Almanya’nın tepkisi yalnızca askerî olmadı; aynı zamanda geçim kaynaklarını hedef aldı. Alman birlikleri ve Askari güçleri “yakıp yıkma” (scorched earth) taktiğini uyguladı: köyler ateşe verildi, tahıl ambarları yakıldı, hayvanlar yok edildi ve su kuyuları tahrip edildi. Amaç, halkı açlık yoluyla teslim olmaya zorlamaktı.
Bu Uygulama, Sadece Bir İsyanın Bastırılması Değil; Yaşam Altyapısının Sistematik Olarak Yok Edilmesiydi Bu yaklaşımın sonucu, “Büyük Açlık” olarak anılan geniş çaplı bir kıtlık oldu. Tahminlere göre 75 binden 300 bine kadar insan hayatını kaybetti; kurbanların büyük çoğunluğu savaş meydanında değil, açlık ve hastalık nedeniyle yaşamını yitirdi. Çok sayıda köy tamamen boşaldı ve Güney Tanganika’nın demografik yapısı onlarca yıl boyunca derinden değişti.Maji Maji Ayaklanması, Almanya’nın şiddetli baskı politikalarının ilk örneği değildi. Daha önce 1888–1889 yıllarındaki Abushiri Ayaklanması kıyı bölgelerinde sert bir şekilde bastırılmış, 1890’larda Mkwawa liderliğindeki Hehe halkının yenilgisinin ardından benzer cezalandırıcı uygulamalar yürürlüğe konmuştu. Hatta Mkwawa’nın başının ölümünden sonra Almanya’ya götürülmesi, yıllar boyunca tartışma konusu oldu. Bu örnekler, Almanya’nın sömürge siyasetinde sistematik şiddetin belirgin bir model olduğunu ortaya koyuyor.Almanya’nın Doğu Afrika’daki uygulamaları, yalnızca başarısız bir isyanın hikâyesi değildir; toprağın ihracat ürününe, köyün askerî hedefe ve gıdanın savaş aracına dönüştürüldüğü bir ekonomik düzenin hikâyesidir. Bölge halkının tarihsel hafızasında, tarlaların yakıldığı, ambarların boşaldığı, açlık ve kıtlığın yaygınlaştığı yıllar derin izler bırakmıştır. Bu ağır miras, bugün hâlâ Doğu Afrika’nın tarihine gölge düşürmeye devam ediyor.