Analiz | Enerji Krizinden Havacılığın Çöküşüne: Fars Körfezi Ekonomisi Savaş Tuzağında
Parstoday – Dünya Bankasının tahminine göre, Fars Körfezi İşbirliği Konseyi üyesi altı ülkenin ekonomileri bu yıl ortalama yüzde 4,3 oranında küçülecek.
Pars Today’in haberine göre Dünya Bankası, İran savaşının sonuçlarının bölgedeki ticareti ve ekonomik faaliyetleri etkilemeye devam etmesi nedeniyle Fars Körfezi İşbirliği Konseyi üyesi altı ülkenin ekonomilerinin bu yıl ortalama yüzde 4,3 oranında küçüleceğini öngördü. Öte yandan ABD’nin İran’a karşı yürüttüğü savaş, Fars Körfezi ekonomisinin iki temel sütunu olan enerji ihracatını ve havacılık sektörünü hedef almış durumda.
İran’a karşı yürütülen savaşla bağlantılı gelişmeler, her şeyden önce Fars Körfezi bölgesinin ekonomik güvenliğinin bütünleşik ve birbirine bağlı olduğunu ortaya koymaktadır. Bölge ülkeleri, bölge dışındaki güçlere güvenerek ve düşmanca politikalar izleyerek kendileri için kalıcı bir güvenlik satın alamazlar. Dünya Bankasının Körfez İşbirliği Konseyi üyesi altı ülkenin ekonomilerinde bu yıl yüzde 4,3 oranında küçülme yaşanacağına ilişkin raporu, askerî çatışmaların ve güvenlik gerilimlerinin, petrol fiyatlarındaki artışa rağmen, ihracat hacmindeki düşüşü, üretimdeki gerilemeyi, devlet gelirlerindeki aksamaları ve petrol dışı sektörlerdeki istikrarsızlığı telafi edemeyeceğini açıkça göstermektedir.
Petrol fiyatlarındaki artış, görünüşte Fars Körfezi’ndeki petrol ihracatçısı ülkeler için bir fırsat yaratabilirdi. Ancak enerji nakil güzergâhları, limanlar, Hürmüz Boğazı ve kritik altyapılar tehdit ve istikrarsızlıkla karşı karşıya kaldığında bu fırsat ekonomik bir tuzağa dönüşmektedir. Batı Asya’nın ham petrol ihracatı, eylül ayının belirli bir döneminde savaş öncesi seviyelerin üzerine çıktı. Ancak bu geçici sıçrama, kalıcı bir iyileşmenin göstergesi değil; önceki kayıpların telafi edilmesinin ve güzergâhların değiştirilmesinin sonucudur.
Aynı zamanda Katar’ın sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatlarında yaşanan aksaklıklar ve Katar
Energy şirketinin aralık ayının başına kadar mücbir sebep (force majeure) bildirimi yayımlaması, savaşın doğrudan tarafı olmayan ülkelerin bile bunun bedelini pazar kaybı, sigorta maliyetlerinin artması, gemilerin güzergâh değiştirmesi ve alıcıların güveninin sarsılması şeklinde ödediğini göstermiştir. Uzak bir pazar konumundaki Avrupa da gaz tedarikinde alternatif kaynaklara yönelmek zorunda kalmıştır. Bu değişim kısa vadede bazı diğer tedarikçilere kazanç sağlayabilse de uzun vadede Fars Körfezi ülkelerinin pazar payının azalmasına ve güvenilir enerji tedarikçileri olarak konumlarının zayıflamasına yol açmaktadır.Havacılık sektörü de Fars Körfezi ekonomilerinin savaşa karşı ne kadar kırılgan olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Batı Asya havayolu yolcu trafiğinin ağustos ayında bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 14,6, kapasitenin ise yüzde 9,3 oranında azalması yalnızca istatistiksel bir veri değildir. Bu rakamlar; Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve Suudi Arabistan gibi ülkelerin ekonomik modelinin hava ulaşımı bağlantıları, transit yolcu taşımacılığı, turizm, ticaret ve finansal hizmetler üzerine kurulu olduğunu göstermektedir. Hava sahası güvensiz hâle geldiğinde güzergâhlar uzamakta, uçuş programları aksamakta ve yakıt maliyetleri artmaktadır. Böylece bu ülkelerin uluslararası sivil havacılık merkezleri olarak rekabet avantajları hızla aşınmaktadır. Emirates, Qatar Airways ve Etihad gibi şirketler, iptal edilen bazı Avrupa uçuşlarının yolcularını bünyelerine katabilirler. Ancak bu, geçici bir ikamedir ve genel talepteki düşüşü, piyasa güvenindeki azalmayı ve işletme maliyetlerindeki artışı gizleyemez. Daha da önemlisi, Dünya Bankasının da uyardığı üzere, zarar gören altyapılar ve ertelenen yatırımlar, acil aksaklıklar sona erdikten sonra da ekonomik büyüme üzerinde baskı oluşturmaya devam edecektir. Bu durum, Fars Körfezi’nin güney kıyısındaki Arap ülkelerinin savaş maliyetlerinin çatışmaların yaşandığı aylarla sınırlı kalmayacağı anlamına gelmektedir. Bu maliyetler; büyümenin yavaşlaması, işsizliğin artması, sermaye kaçışı ve kalkınma projelerinin ertelenmesi biçiminde yıllarca sürebilir. Bu noktada temel soru şudur: Söz konusu ülkeler, ABD ile birlikte İran’a karşı yürütülen savaşa katılarak ve özellikle Birleşik Arap Emirlikleri’nin öncülük ettiği düşmanca politikalar izleyerek ne elde etmiştir? İran, geçmiş yıllarda diyalog, bölgesel iş birliği, ticari ilişkiler ve gerilim yaratmaktan kaçınma yoluyla iyi niyetini defalarca göstermiştir. Ancak bazı Arap Fars Körfezi ülkeleri, güven inşasına ve ekonomik iş birliğine yatırım yapmak yerine Washington’la birlikte hareket etmeyi ve İran’a yönelik baskıyı artırmayı tercih etmiştir.Bu politikanın en aktif aktörlerinden biri olan Birleşik Arap Emirlikleri, yabancı askerî üslere ev sahipliği yapması, yaptırımlarla ve düşmanca tutumlarla açık biçimde aynı çizgide yer alması ve İran aleyhinde propaganda faaliyetlerine zemin hazırlaması nedeniyle kendisini savaşın güvenlik ve ekonomik sonuçlarına açık hâle getirmiştir. Bu politikanın sonucu daha fazla güvenlik değil; BAE’nin Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklıklara, kritik altyapılara yönelik tehditlere, yabancı yatırımlar açısından cazibesinin azalmasına ve bölgenin en büyük ekonomilerinden biriyle iş birliği fırsatlarını kaybetmesine karşı daha kırılgan hâle gelmesidir.Yıllardır ticari tarafsızlığa ve finansal aracılık rolüne dayanan Dubai ve Abu Dabi, bugün bu modelin ciddi biçimde itibar kaybetmesi riskiyle karşı karşıyadır. Çünkü bölgenin enerji ve ulaşım damarları güvensiz hâle geldiğinde hiçbir finans ve ticaret merkezi bunun sonuçlarından uzak kalamaz.Katar da bir Amerikan askerî üssüne ev sahipliği yapmasına ve arabuluculuk rolü üstlenmesine rağmen LNG ihracatındaki aksaklıklardan ve mücbir sebep bildiriminden zarar görmüştür. Bu durum, görünüşte temkinli politikalar izleyen ülkelerin bile savaşın ateşinden korunamadığını göstermektedir. Suudi Arabistan ve Körfez İşbirliği Konseyi’nin diğer üyeleri de petrol gelirlerindeki düşüş, kamu bütçeleri üzerindeki baskı, ekonomik projelerdeki gecikmeler ve güvenlik harcamalarındaki artışla karşı karşıyadır.Dolayısıyla ABD ile birlikte İran’a karşı yürütülen savaşa katılmak, bu ülkelerin güvenliğini sağlamak bir yana, onları kararları kendi ellerinde olmayan jeopolitik gerilimlerin rehinesi hâline getirmiştir. İran’la ilişkilerde düşmanca bir politika izlemek, İran’ın iş birliği ve gerilimin azaltılmasını savunduğu bir ortamda, yalnızca gereksiz değil, aynı zamanda kendi kendine zarar veren bir yaklaşımdır.
ABD’nin İran’a karşı yürüttüğü savaş, Fars Körfezi’nin güney kıyısındaki Arap ülkelerinin ekonomilerini aynı anda birçok açıdan baskı altına almıştır. Bu etkiler arasında enerji ihracatındaki aksaklıklar, deniz taşımacılığındaki istikrarsızlık, havacılık sektöründeki gerileme, yatırımların azalması, güvenlik maliyetlerinin artması ve küresel piyasaların güveninin kaybedilmesi yer almaktadır.
Bu sonuçlar, Fars Körfezi bölgesinin ekonomik güvenliğinin kolektif güvenlik ve İran’la iş birliği olmadan sürdürülemeyeceğini göstermektedir. İyi niyet ve bölgesel iş birliği yerine düşmanca politikaları ve bölge dışı güçlerle birlikte hareket etmeyi seçen ülkeler, bugün en büyük zararlarla karşı karşıya kalmaktadır. Bu politikanın simgesi hâline gelen Birleşik Arap Emirlikleri, diğer ülkelerden daha fazla risk altındadır. Çünkü ülkenin ticari ve finansal altyapısı bölgesel istikrara bağlıdır; coğrafi konumu ve transit taşımacılıktaki rolü ise onu her türlü çatışmada savunmasız bir hedef hâline getirmektedir.Bu nedenle düşmanca politikaların yeniden gözden geçirilmesi, İran’la güven inşasına yönelinmesi ve yıkıcı rekabetin yerini bölgesel iş birliğine bırakması, Fars Körfezi ekonomilerinde büyümeyi ve güvenliği yeniden tesis etmenin tek yoludur.