İran’da Uzay Teknolojileri Milli Günü

İran’da 3 Şubat günü, her yıl uzay teknolojileri milli günü olarak kutlanıyor.

Uydu aracılığı ile iletişim kurma düşüncesi ilk kez Arthur Clarck tarafından 1945 yılında gündeme getirildi. Arthur Clarck o yıl Wireless World dergisinde yayımladığı makalesinde yerden 36 bin km yükseklikte çember şeklinde bir yörüngeye yerleştirilen bir uydunun açısal hızı yerkürenin açısal hızına eşit olacağını ve böylece yerden bakan bir gözlemciye göre uzayda sürekli sabit bir noktada duracağını belirtti. Böylece bu uydu yeryüzünden herhangi bir noktadan aldığı sinyali, yine yeryüzünde istediği başka noktalara gönderebilecekti.

Bu makaleden yaklaşık on yıl sonra sovyetler birliği 1957 yılında Sputnik-1 uydusunu uzaya fırlattı. Uzay çağının başlangıç noktası olan bu gelişmenin ardından telekomünikasyon uyduları üretilmeye başlandı ve hızla yayılarak dünyada uzay teknolojilerinin önemini ortaya koydu.

Gerçekte uzayda bulunma ihtiyacı ve bu durumun faydalarından yararlanmak bir yandan ve uydu hizmetlerini ticari hale getirmenin iktisadi büyüme üzerinde etkili olması öbür yandan, İran İslam Cumhuriyeti’ni de uydu teknolojisinden yararlanmak için ciddi adımlar atmaya yöneltti. Nitekim İran geniş dağlık alanları ve çölleri bulunan bir ülkedir ve yerleşim merkezleri arasındaki mesafelerin fazla olması uydu iletişiminden yararlanmayı daha ekonomik hale getirmektedir.

İran’da uydu teknolojilerinden yararlanma mazisi 1969 yılına dayanır. O yılda İran’ın Hemedan eyaletinin Esedabad dağının zirvesinde ilk uydu iletişim istasyonu kuruldu. Bu istasyon uluslararası uydu telekomünikasyon kurumunun uyduları ile bağlantı kurmak üzere 30 metre çapında bir çanak antenle donatıldı ve böylece İran o yıllarda uydu teknolojisinden yararlanan öncü ülkelerden biri oldu.

Bundan başka İran’ın Elborz eyaletinde de Mahdeşt uzay merkezinde Ortadoğu bölgesinin ilk uzaktan bilgi toplama uydularının yer istasyonu kuruldu. Bu istasyon çalışmalarına Amerika’nın Landsat-1 uydusunun yeryüzünden topladığı görüntüleri almakla başladı.

İran yine Inmarsat uydu operatörü özelleştirilmeden önce ortaklarından biriydi ve Bumehen yer istasyonu bu operatörle uydu bağlantısı bağlamında 2008 yılına kadar doğrudan işbirliği yapıyordu.

İran’da İslam inkılabı zafere kavuştuktan sonra İran İslam Cumhuriyeti uydu yapımı için ilkin başka ülkelerle ortak çalışmalara yöneldi. Bu doğrultuda Misbah uydusunun 1999 ila 2001 yılları arasında bir İtalyan firma ile İranlı uzmanların ortak çalışması sonucu yapımı gerçekleşti. Ancak bu uydu 2006 yılından beri bazı uluslararası sıkıntılara maruz kaldı ve hali hazırda da İtalya’da bloke edilmiş vaziyette bulunuyor.

İran’ın ilk uzaktan bilgi topluma uydusu Sina'nın ise 2005 yılında bilim, araştırma ve teknoloji bakanlığının siparişi üzerine Rusya tarafından yapımı gerçekleştirildi.

Uzay araştırma uyduları ise bir taşıyıcı füze tarafından uzaya fırlatılan bilimsel araştırma temelli uzay araçlarıdır. Bu uzay araçları uzayda kaldıkları sürece uzaydan topladıkları çeşitli bilgileri yer istasyonuna gönderiyor ve yeryüzüne geri döndükten sonra da üzerinde bazı incelemeler ve araştırmalar gerçekleştiriliyor.

Ancak buna karşın İran İslam Cumhuriyeti takviminde 3 Şubat günü uzay teknolojileri milli günü olarak adlandırılmıştır. Bunun sebebi ise İran İslam Cumhuriyeti 3 Şubat 2009 tarihinde ilk kez Ümid adlı İranlı uzmanların tasarımını ve yapımını gerçekleştirdikleri uyduyu başarı ile uzaya fırlatarak dünyada uzaya uydu gönderebilen ülkelerin arasına katılmasıydı. İran böylece 3 Şubat gününü uzay teknolojileri milli günü olarak kutlamaya başladı. Gerçekte İran İslam Cumhuriyeti 3 Şubat 2009 tarihinden bu yana uzay teknolojileri alanında önemli başarılara imza atmaya da devam etti.

2006 yılından itibaren şimdiye kadar 8 uzay araştırma aracının uzaya fırlatılması, İran İslam Cumhuriyeti nizamının uzay alanında en önemli başarılarından biridir. Kavoşger adı ile anılan söz konusu uzay araçlarının ikincisi olan Kavoşger-2 Kasım 2008’de ve Kavoşger-3 de Şubat 2010’da uzaya fırlatıldı. Bu uzay araştırma araçları uzaya kaplumbağa, fare ve canlı hücre örneklerini taşıdı.

Kavoşger-4 Mart 2010’da, Kavoşger-5 Eylül 2011’de ve Kavoşger-6 da Eylül 2012’de uzaya fırlatıldı.

Daha sonra Pişgam ve Pejuheş adlı uzay araştırma araçları da yedinci ve sekizinci uzay araştırma araçları olarak Şubat 2013 ve Aralık 2013 tarihlerinde uzaya fırlatıldı. Pişgam uzay araştırma aracı İran’ın ilk uzaya maymun taşıyan aracı oldu. Pejuheş uzay araştırma aracı ise ikinci maymunu uzaya taşıdı ve her iki uzay araştırma aracı başarı ile yeryüzüne geri döndü.

Ancak İran İslam Cumhuriyeti nizamının uzay teknolojileri alanında en önemli başarılarından biri, uzaya uydu fırlatmaktır. 2010 yılının uzay teknolojileri milli gününde İran’ın kendi imalatı olan ilk uzaktan bilgi toplama uydusu Tulu ilk kez görücüye çıktı. Yine aynı günde bilim ve teknoloji üniversitesinin öğrencileri tasarımı ve yapımını gerçekleştirdikleri Nevid uydusu, Simgorg adlı uzaya uydu taşıyan füze ve motoru da görücüye çıkaran İran’ın uzay alanında başarı örnekleriydi. Aynı günde İran’ın ilk görüntü analiz merkezi ve üç boyutlu sanal uydu laboratuvarı da hizmete girerek İran’ın uzay alanında başarılarına bir yenisini ekledi.

2010 yılında ise Zafer, Rasad, Fecr ve Emir Kebir üniversitesinin öğrenci uydusu ve Sefir uydu taşıyan füzesinin B1 modeli ve Kavoşger-4 uzay araştırma aracının ilk biyolojik kapsülü görücüye çıktı.

2012 yılında uzay teknolojileri milli gününde İran yapımı Nevid uydusu başarı ile uzaya fırlatılarak yörüngeye yerleştirildi. Bu uydu uzaktan bilgi toplama uydusuydu ve yeryüzünden 750 metre çözünürlükte ve pushbroom sistemi ile tek bantta görüntü topluyordu.

2013 yılının uzay teknolojileri milli gününde ise Nahid uydusunun mühendislik örneği ve Zühre uydusunun geliştirilmiş versiyonu görücüye çıktı. Nahid uydusu güneş panelleri olan İran’ın ilk yerli uydusuydu.

2014 yılının uzay teknolojileri gününde ise Tedbir ve Halic-i Fars uyduları ilk kez görücüye çıktı.

2015 yılının uzay teknolojileri milli gününden iki hafta önce Fecr uydusu Sefir füzesi ile başarılı bir şekilde uzaya fırlatılarak yörüngeye yerleştirildi. Bu uydu yüksek çözünürlükte görüntü toplayan bir kamera ile donatılmıştı. 

2016 yılının uzay teknolojileri milli gününde ise Dusti uydusu ilk kez görücüye çıkan uydu oldu.

İran uzay kurumunun eski Başkanı Dr. Muhsin Behrami’nin belirttiğine göre hali hazırda İran üniversitelerinin tasarımını ve yapımını gerçekleştirdiği Emir Kebir, Nahid-1, Zafer ve Pars-1 uyduları uzaya fırlatılmayı bekliyor. Bu arada Şerif teknik üniversitesinin Dusti uydusu ise 2018 yılının sonuna kadar uzaya fırlatılacağı da açıklandı.

Bilim ve sanayi üniversitesinin Zafer adlı uydusu ise bir sonraki yılda uzaya fırlatılacağı belirtildi.

İran İslam Cumhuriyeti uzay teknolojileri alanında önemli bir başarıya daha da imza attı. Şubat 2013’te İran ilk canlı maymun Aftab’ı, Pişgam uzay araştırma aracı ile uzaya fırlattı, bu araç yeryüzüne sağlıklı bir şekilde geri döndü ve görüntüleri medya ile paylaşıldı.

Ekim 2013’te ve dünya uzay haftası sırasında İran’ın ikinci maymunu Fergam bu kez Pejuheş uzay araştırma aracı ile uzaya fırlatıldı. Sıvı yakıtla uzaya fırlatılan bu canlı da sağlıklı bir şekilde yeryüzüne geri döndü.

2015 yılında uzay teknolojileri milli gününde ise İran’ın ilk insanlı uzay aracının maketi görücüye çıktı.

İran uzay kurumunun bir başka önemli çalışmalarından biri de uzaktan bilgi toplama milli laboratuvarını ve yine uzay sistemleri test merkezini açmaktı. Söz konusu iki merkezin açılışı 2016 yılında uzay teknolojileri milli gününde gerçekleşti. Günümüzde uzaktan bilgi toplama teknolojisi insanoğluna uzaydan yeryüzünden gerekli bilgileri toplamaya ve çeşitli disiplinlerde kullanmaya imkan sağlıyor. Bu görüntüler çeşitli coğrafi fenomenlerin incelenmesi, yer yüzü ve yer altı kaynakların değerlendirilmesi, afet durumlar, meteoroloji, çevre, tarım, su kaynakları ve diğer bir çok alanda önemli bilgiler içeriyor.

Her halükarda İran İslam Cumhuriyeti özellikle son onyılda uzay bilimleri ve teknolojileri alanlarında önemli kazanımları olan bir ülkedir. Nitekim hali hazırda İran uydu teknolojisine tam olarak kavuşan dünyanın seyrek sayıdaki ülkelerinden biridir.

İran’ın uzaya canlı gönderme faaliyeti canlı hücrelerle başladı ve en son canlı maymunla şimdilik noktalandı. İran uzay kurumu bundan sonraki aşamada uzaya insan göndermenin üzerinde çalışmalarını yürütüyor. İran hava uzay belgesine göre İran uzay kurumu 2025 yılına kadar bu projeyi sonuçlandırması ve bölgede birinci sıraya yerleşirken dünyada da hava uzay alanında en üst sıralara yerleşmesi planlanıyor.

Bu arada İran’ın bilimsel ilerlemelerinden rahatsızlık duyan bazı Batılı ve Arap ülkelerin elebaşıları İran’ın uzaya uydu taşıyan Simurg füzesi balistik füzeye çevrilerek nükleer başlık taşıyabileceğini ileri sürüyor. Oysa İran İslam Cumhuriyeti uzay faaliyetlerinde sürekli uzay bilimleri ve teknolojilerinin barışçıl boyutuna vurgu yapıyor.