Nevruz kültürel sürekliliğin sırrı - 1

Her toplumda düzenlenen merasimleri bilmek, insanların arasında kültürel bağları güçlenirir. Bu arada Nevruz bayramı İran diyarında bir çok işlevi olan eski bir şenlik ve bayramdır ve olmaya da devam edecektir.

Nevruz bayramının en eski işlevlerinden biri, İran milleti arasında kültürel bağları güçlendirmektir.

Bu çerçevede biz de iki bölümlük bir program hazırlayarak Nevruz bayramının İran milleti arasındaki kültürel bağları güçlendirmekte ifa ettiği rolünü gözden geçirmeye karar verdik.

Dünyada ilk kez 30 Eylül 2009 tarihinde aralarında İran İslam Cumhuriyeti’nin de bulunduğu yedi ülkenin girişimi sonucunda Nevruz bayramı UNESCO’da kayda geçti.

Böylece Mart 2010’da dünya ilk kez evrensel Nevruz bayramının Tahran’ın Saadabad sarayında kutlanmasına şahit oldu. Bu muhteşem etkinliğe İran, Tacikistan, Türkmenistan, Afganistan ve Irak cumhurbaşkanları, Türkiye Dışişleri Bakanı Yardımcısı ve Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı katıldı. Etkinlikte 3 bin yıllık mazisi olan Nevruz bayramının beşeri manevi miras olarak UNESCO’da kayda alınması ve 21 Mart günü BM genel kurulu tarafından uluslararası Nevruz günü ilan edilmesi kutlandı.

Tahran’ın Saadabad sarayında düzenlenen bu etkinlikte İran söz konusu altı ülkenin yanı sıra, Nevruz kayıt dosyasına katılmak isteyen beş yeni ülkenin üst düzey yetkililerine ev sahipliği yaptı. Sonunda Nevruz bayramı 2016 yılının sonlarına doğru İran, Kırgızistan, Irak, Azerbaycan, Tacikistan, Afganistan, Pakistan, Gürcistan, Hindistan, Kazakistan, Özbekistan ve Türkiye’den oluşan 12 ülkenin talebi üzerine evrensel bayram olarak kayda geçti ve böylece dünyaya barış, itidal ve ümit habercisi oldu.

İran milletinin Nevruz bayramı zengin kültürü, büyük fikri ve itikadi dayanağı ile yeni bir yıla saadet, selamet, mutluluk, dünya ahiret hayır ve bereketle birlikte başlama habercisidir. Dünyada her ülke belli bir şeyle tanınır ve İran da kendi kültürü ile tanınan bir ülkedir.

İran kültürü, bu topraklarda yaşayan halkların tüm davranış, psikoloji, fikri ve tecrübelerine dayanan bir  kültür topluluğudur. Bu insanlar bu topraklarda dünyaya gelmiş, çalışmış ve yaşamıştır ve eğer başka yerlere gittilerse de, bu kültürün bir bölümünü beraberinde götürmüştür.

İran kültürü tarihin derinliklerine dayanan ve bir çok engebeli süreci geride bırakarak günümüze dek  gelen bir kültürdür. İran kültürü dünyanın en kalıcı ve en dinamik kültürlerinden biridir ve bu arada Nevruz bayramı İran kültürünün tümünün simgesi sayılır ve her parçası bu muazzam kültürün bir bölümünü kendi içinde barındırır.

Gerçekte milli merasimler ve etkinlikler de insanların kültürel bütünlüğünde önemli etkendir ve bu arada İran diyarında Nevruz, bu ülkenin en eski ve en büyük merasimlerinden biridir. Bu yüzden Nevruz bayramı aslında İranlı kavimlerin en önemli kültürel bağ halkasıdır ve binlerce yıldır İran platosunun içinde veya dışında yaşayan insanlar bir arada barış içinde yaşamıştır.

İnsanların tarihi hafızasını şekillendiren asil geleneklere itibar kazandırmak ve kültürel merasimleri yaşatmak, her toplumda insanların milli ve tarihi hafızasına yardımcı olan ve toplum için dayanışmayı güçlendiren bir durumdur. Nitekim Nevruz bayramı da bu bakımdan İran milletinin hafızalarında tarihi değerleri korumakta en etkili kültürel etkinlik sayılır.

İran dünyada en ilerici çok kültürlü ülkelerden birdir. İran’da Kürt, Lor, Türk, Türkmen, Buluci vesaire etnik gruplardan oluşan yaklaşık 200 kadar etnik grup ve aşiret yaşamaktadır. Bu kavimler binlerce yıldır yan yana ve barış içinde bir arada yaşamakta, üremekte, birbirini sevmekte ve hepsinden daha önemlisi, İran’ı korumaktadır. Bu etnik grupların her biri İran bahçesinde renkli bir çiçek misalidir ve yeşerir, filizlenir, meyve verir ve yine kendine özel kültürü ile Nevruz bayramını kutlar. Nitekim bu bayram İranlı etnik grupların en önemli birleştirici halkasıdır ve bu kavimler İran’ın neresinde olursa olsun hiç bir dini ve etnik farklılığı gözetmeksizin bu bayramı kutlar.

Aslında Nevruz bayramının muhteşem merasimleri 3 bin yıllık dönemeçli bir yolu katederek bugüne kadar gelmeyi başarmıştır. Nevruz bayramı dünya genelinde en eski milli geleneklerden biridir ve herhangi bir özel gruba veya ideolojiye bağlı olmaksızın ebedileşen bir etkinliktir ve aynı zamanda İran milletinin kültürünün sürekliliğine vesile olan etkendir.

Günümüzde bu büyük bayramın kutlamaları üç bin yıl önce düzenlenen kutlamalardan pek farklı değildir ve bu yüzden İran diyarında yaşayan insanların kültürel vahdetinin etkenlerinden biri sayılır.

Bu bayram dünyanın dört bir yanında hemen hemen aynı şekilde düzenlenir ve bu yüzden düşünürler Nevruz bayramını İranlı kimliğin ve milliyetçiliğinin simgelerinden biri olarak tanımlıyor. Nevruz bayramı tüm İranlı kavimlerin bayramıdır ve İran kültürünün en eski ve en saygın etkinliklerinden biri olarak tüm İranlı kavimlerin arasında makbul bir gelenek olarak korunmuş ve sosyal vahdet ve birliktelik bağlamında da bu kavimlerin ve dini grupların yakınlaşmasında önemli rol ifa etmektedir.

Nevruz bayramı hakkında bayram öncesi ve sonrası merasimler ve bu bayramın İran milleti nezdindeki yeri ve mazisi hakkında bir çok kitap yazılmıştır. Fars dili ve edebiyatının eski eserlerinden biri olan Buhara tarihi adlı eserde Nevruz bayramı ve bu bayramı karşılama törenlerinden söz edilmiş ve bayramın nerelere dayandığı ve nasıl düzenlendiği hakkında değerli bilgiler verilmiştir.

Nevruz bayramının diğer merasimleri hakkında Ebu Reyhan Biruni’nin eserlerinde yeteri kadar açıklama yapılmış ve Hayyam’ın Nevruzname’sinde de bu bayram hakkında bazı bilgiler verilmiştir.  Nevruz bayramı hakkında yazılan bunca kitap bu bayramın İran kültüründen çıkan ve geçmişte 10 milyon kilometrekarelik bir coğrafi alanda kutlandığını ve bu alanda yaşayan insanlar bu bayramı en iyi şekilde kutladığını gösteriyor.

İran’ın Nevruz bayramının kökleri bu diyarın eski mitolojilerine kadar uzanır. Bu mitolojiler ise İran kültüründe yer alan tüm kavimlerin ve etnik grupların ortak mirasıdır. Firdevsi’nin Şehname adlı eseri, Nevruzname adlı eserler, Teberi tarihi, Mesudi tarihi, Moskuye ve Kürdizi tarihleri ve diğer bir çok eserde Nevruz bayramı Pişdadilerin iktidarı dönemine ve kral Cemşid’in hüküm sürdüğü günlere dayandığını gösteriyor.

Nevruz öyküsüne göre bir gün Cemşid kraliyet tahtına oturur ve güneş dünyayı aydınlatır ve yeni bir gün doğar ve o güne, Nevruz denir.

İranlı büyük şair Firdevsi de ünlü Şehname adlı eserinde bu mitolojik öyküye işaret ederek aynısını anlatıyor. Bu öykü bir mitolojidir ve mitoloji aslında mitolojiye eğilimi olan milletlerin ideallerinin yansımasıdır. Her millet daha iyi bir yaşam için bazı mitolojilere inanır ve onlara talip olur ve ardından bu mitolojiye efsanelerinde yer vermeye başlar. Mitolojilerin amacı ise insanları idealist düşüncelerine doğru sevketmektir. Buna göre Nevruz ve etkinlikleri de tüm İranlıların ortak mitolojisidir ve bu yüzden bu bayram ve etkinlikleri hemen hemen tüm İranlı kavimlerde birdir ve sadece ufak tefek detaylarda birbirinden farklı gibi gözükür.

İran milleti ta baştan bu büyük milli bayramda sürekli kendileri ve dindaşları ve Nevruz bayramını kutlayan herkes için en iyi dileklerde bulunuyordu, nitekim bu konu, Nevruz bayramını kutlayan tüm dini ve etnik irili ufaklı kültürlerin ve zihniyetler arasında bir yakınlık oluşturuyor ve böylece Nevruz bayramı İranlı çeşitli kültürlerin arasında önemli bir etken oluyordu ve bu durum günümüze dek bu gücünü koruyarak geldiği anlaşılıyor.

Nevruz bayramı ve ilgili merasimler aslında İran milletinin kültürel bütünlüğü  bakımından en önemli etken olmuş ve bu milletin kimliğini oluşturan bir çok unsuru kendi içinde toplamıştır.

İran milleti hangi kavimden, hangi dilden ve hangi fikri eğilimden olursa olsun, bu bayramın kutlamış ve bu sayede tarih boyunca kalıcılığını korumuştur. Nitekim bu tür özellikler bu tarihi milli merasimin İran’ın toprak bütünlüğünün korunmasına vesile olmuştur. Zaten bu sebepten ötürü Nevruz bayramının türlü etkinlikleri ve karşılama merasimleri düzenlenmiştir ki hepsi de belli anlarda ve belli saatlerde düzenlenen etkinliklerdendir ve bu milletin arasında kalbi vahdet ve dayanışmasının işaretidir.