İran’da Nevruz Nağmeleri - 2

Hatırlanacağı üzere geçen bölümde İran’da Nevruz bayramında nağmelerin ve şarkıların en belirgin olanı, günümüzde hemen hemen tamamen unutulan Nevruzhani sanatı olduğunu anlattık.

İran’da Nevruz şenliklerinin bir başka cilvesi, İranlı kavimlerin musikileri ve makam musikilerinde tecelli etmiş ve asırlardan beri İranlı musiki ustalarınca başta Nevruz olmak üzere çeşitli şenliklerde çalınmaktadır.

Nevruz bayramına özel musiki, İran milletinin bu şenliğinde ilkbahar ve Nevruz bayramını ve merasimlerini beyan ederek hatırlatmaya çalışan nağmelerden ve şarkılardan oluşur. Gerçi bu denli geniş bir yelpazeyi kapsayan bu müzik sırf Nevruz etkinliklerine özel değildir ve bunun yanında İran toplumunun asil kültüründen esinlenen müziğin de bir bölümünü oluşturur. Buna göre Nevruz bayramı ve merasimlerinin bir başka hikmetini sanatçıların İran musikisi ve gösterisi sanatını bu diyarın derin tarihi boyunca canlı tutma gayretleri şeklinde ifade etmek mümkün.

İran musikisinde Nevruz bayramı ve bu bayrama özel bakışın izlerini açıkça görmek mümkün. İran musikisi hakkında en eski eserlerden biri olan ve Abdulmümin bin Safieddin’in kaleme aldığı Behcetül Ruh adlı risalede şöyle deniliyor: Nevruz, İran musikisinin dördüncü nağmesidir.

Eserin yazarı daha sonra da İran’ın Nevruz adı ile birlikte anılan musikisinin çeşitli örneklerinin adından söz ediyor ve tüm bunların tarihi İran musikisinin ürünleri olduğunu beyan ediyor. Bu nağmelerden bazılarının adı ise Nevruz Hara, Nevruz Rahavi, Nevruz Saba, Nevruz Acem ve Nevruz Arap adlarından ibarettir.

Diğer bazı tarihi kaynaklarda da Nevruz bayramına özel musikilerin yeni yılın ilk günlerinde çalındığı ve her biri belli bir güne veya belli bir merasime özel olduğu ifade ediliyor. Örneğin Ferverdin ayının altıncı günü olan şenliklerin son gününde Nevruz Sultani nağmesi icra ediliyordu.

Günümüzde İran’ın makam musikisinde de Nevruz Arap, Nevruz Saba ve Nevruz Hara adları altında ve Humayun ve Rast Pencgah makamlarında bazı besteler icra ediliyor. Eski İran musikisinde Nevruz Hara bestesi, Nava makamının bir şubesi, Nevruz Arap ve Nevruz Acem besteleri Rahavi makamının bir şubesi ve Nevruz bestesi de Buslik ve Hüseyni makamının bir şubesiydi.

Abdulkadir Marağai’nin kaleme aldığı Makasedul elhan adlı musiki risalesinde de Nevruzat, Nevruz Asl, Nevruz Hicazi, Nevruz Hara, Nevruz Acem ve Nevruz Arap adları zikredilmiştir. Yine aynı yazardan Cameul elhan adlı risalede de Nevruz, Nevruz Asl, Nevruz Asl Sagir, Nevruz Bayati, Nevruz Hara, Nevruz Acem, Nevruz Arap ve Nevruz Kebir adlarından kameri dokuzuncu yüzyılda İran musikisinin elhanları şeklinde söz ediliyor. Bundan başka Nizami’nin Hüsrev ve Şiran adlı şiir manzumasında da çalgıcı Barbed bölümünde Sasani dönemine ati 30 elhanın adından ve Saz-i Nevruz, Bad-i Nevruz veya Naz-i Nevruz’dan 19. Elhan şeklinde söz ediliyor.

İran edebiyatının diğer bir çok eserinde, lugatnamelerde ve tarihlerde de Nevruz nağmeleri hakkında diğer bazı adlardan söz ediliyor ve Menuçehri Damgani, Hafız ve Mevlana gibi büyük şairler de Nevruz’a ve musikilerine işaret ediyor. Bu kitaplara ve şiirlere istinaden Sasaniler döneminde Nevruz bayramının her günü için belli bir elhan ve ezgi yapıldığı ve İranlı seçkin musiki ustası Barbed’in 360 elhanı olduğu anlaşılıyor. Bazı tarihi belgelerde de Nevruz’dan altı temel makamdan biri olarak söz ediliyor ve alt makamları bulunduğu ifade ediliyor.

İran musikisi üzerine yapılan araştırmalar, Nevruz’un Humayun makamı ve Rast Pencgah makamında Nevruz Arap, Nevruz Saba ve Nevruz Hara ezgilerinde özetlendiğini gösteriyor.

İran musikisinde Nevruz hakkına açıklama yapan İranlı uzman Hatem Asgeri Ferahani şöyle diyor: Nevruz ortaya çıktıktan sonra musiki hocaları her günü için yeni bir beste yaptı ve her birine bir ad verdi. Birinci günü Nevruz bayramı olarak adlandırdılar ve bu gün için Nevruz adında bir beste yaptılar ki bu da Nevruz Acem olarak ün yaptı. Bu nağme ağır bir vezinle başlıyor ve daha sonra hoş bir renkle devam ediyordu.

Nevruz Hara da günümüz musikisinde yer olan fakat çok mahcur kalan ve özet bir şekilde icra edilen bir başka bestedir. Bu nağme üç bölümden oluşuyor.

Nevruz Saba günümüzden humayun ve Rast Pencgah makamlarında yer alıyor. Nevruz Saba ise dört bölümden oluşuyor.

Nevruz Arap, adının tam aksine eski İran musikisinin çok hoş ezgilerinden biridir. Nevruz Arap da günümüzde Humayun ve Rast Pencgah makamlarında icra edilir.

Büyük Nevruz çok eski bir bestedir ve maalesef günümüzde pek bilinmemektedir.

Nevruz Keykubadi de çok hoş elhanı olan ve Çargah makamında icra edilen bir besteydi, ama maalesef bu besteden de günümüzde sadece adı geride kalmıştır.

Nevruz bayramında ve yeni yıla girer girmez surna ve korna sesi, bu bayramın en unutulmaz mutlu anlarından biridir. Surna ve korna İran musikisinde çok ünlü olan sazlardır ve değişik kullanım alanları vardır. Surna ve korna hayvanların boynuzundan yapılan musiki aletleridir ve adlarını da buna göre almıştır. Gerçi günümüz surnası eskilerine nazaran daha çok gelişmiştir ama yine da aynı ailede yer almaktadır.

İran şiirlerinde surna veya sorna veya sornay adı sık sık gelmiştir. İran’ın Bahtiyari aşiretlerinin yaşadığı yörede ve Dezful kentinde küçük surna çalmak çok yaygındır. Bahtiyari surnası genellikle davulla birlikte çalınır. Bu iki sazın ilginç özelliği yeni yılı ve ilkbaharı hatırlatmalarıdır ve açık alanlarda yüksek sesleri ile bilinir ve bunun için de en uygun mevsim ilkbahar mevsimidir ve Nevruz’un geldiğini de haber verir.

Nevruzname veya yeni yıla giriş nağmesi İran milleti arasında büyük sempati duyulan bir nağmedir ve sürekli dinlenmesi, Bahtiyari musikisini kulaklara alıştırmıştır. Eskiden İran’ın büyük kentlerinde Nakkarehane veya Davulhane adı ile bilinen özel yerler vardı. Buralarda özel durumlarda davul ve korna ve benzeri aletler çalınırdı.

Tahran Nakkarehanesi şimdiki Dışişleri Bakanlığı binasının girişinin üstündeydi. İran’ın bir başka ünlü Nakkarehanesi Meşhed kentindedir ve halen faaliyet yürütmektedir.

Ali Ekber Mehdipur Dehkordi, İran’ın geleneksel musikisinin eşsiz çalgıcılarından biriydi ve Nakkare ve korna çalardı. Dehkordi İran’ın asil musikisinin temel alanlarından biri olan Çarmahal ve Bahtiyari eyaletinde doğmuştu. Merhum Dehkordi müzikle çor erken yaşlarda ilgilenmeye başladı ve bu eyaletin korna ve surna gibi sazlarını çaldı ve daha sonraları İran genelinde ün yaptı. Dehkordi kemençeyi de çok iyi çalardı ve bir çok yurt içi ve yurt dışı müzik festivallerine katılarak bir çok ödül kazandı.

Dehkordi 2011 yılında Nevruz bayramına bir kaç hafta kala vefat etti.

İran milleti Dehkordi’nin surna ve kornasını ve Ali Haydari’nin davulunu asla unutmaz ve her Nevruz bayramında bu sesleri duyarak Nevruz’un geldiğini anlar.

Yeni yıl nağmesi korna ve surna ile birlikte Çargah makamında çalınır ve yıllardır yeni yıla girerken radyo televizyon kanallarından yayımlanır.