11. İslami Şura Meclisi Seçimleri-1

Sohbetimizin ilk bölümünde İslami Şura Meclisi'nin Anayasadaki konumunu ele alacağız.

İran İslam Cumhuriyeti'nde ülkenin yönetimi kamu oylarına dayanarak yapılmaktadır. İran İslam Cumhuriyeti'nin 62'inci maddesine esasen İslami Şura Meclisi, doğrudan halk tarafından seçilen milletvekillerden oluşmaktadır. İran İslam Cumhuriyeti 63'üncü maddesi  İslami Şura Meclisinin temsilciliğinin 4 yıllık dönemlerde olduğunu açıklamıştır. Her dönem seçimlerinin ise bir önceki dönemin bitiminden önce gerçekleşmesi böylece ülkenin hiçbir zaman meclissiz kalmaması kararlaştırılmıştır. İslami Şura Meclisi  tüm kamu meselelerinde anayasada belirlenen düzeyde yasa belirleyebilir.   

İslami Şura Meclisi anayasa ve ülkenin resmi dini ahkamı ve ilkelerine uymayan yasalar onaylayamaz. Bu hususun belirlenmesi ise Anayasayı Koruma Konseyi görevi dahilindedir. Bu yüzden İslami Şura Meclisi bu konsey olmadan itibarsız sayılır. İslami Şura Meclisi ancak Anayasayı Koruma üyeleri arasından 6'sını seçerken ve temsilcilere temsilcilik hakkı verirken böyle bir onaya ihtiyaç duymazlar. İran İslam Cumhuriyeti anayasasının 91'inci maddesine göre İslami Şura Meclisi'nin kararlarının İslam ahkamı ve anayasaya uyma hususu 12 üyelik Anayasayı Koruma Konseyi tarafından incelenir. Bu konseydeki üyelerin 6'sı  adil olan, zaman ve güncel meselelere vâkıf olan fakihlerden oluşmaktadır. Bu 6 kişi ise İslam İnkılabı Lideri tarafından seçilirler. Bu konseydeki öbür 6 kişi ise farklı hukuki alanlarda görüş sahipleri ve hukukçulardan oluşur. Bunlar ise Yargı erki başkanı tarafından Müslüman hukukçular arasından seçilir ve İslami Şura Meclisi'ne tanıtılır. Ardından da İslami Şura Meclisindeki oylama ile yetkilendirilir. Bu çerçevede Koruma Konseyi üyeleri 6 yıllık süre için görev başına getirilir. 

İran İslam Cumhuriyeti anayasasının 94'üncü maddesinde ise İslami Şura Meclisinin tüm onaylanmış kararlarının Koruma Konseyine gönderilmesine vurgu yapılmıştır. 

İslami Şura Meclisi kararlarının İslam Ahkamı ile uyup uymadığı hususu ise Koruma Konseyindeki fakihlerin görüşüne Anayasaya uyup uymadığı hususu da Koruma Konseyinin tüm üyelerinin çoğunluğunun görüşüne bağlıdır. 

İslami Şura Meclisi ayrıca ülke yönetimindeki tüm işler hakkında araştırma ve inceleme ve denetlenme kararı çıkartabilir.    

Bu çerçevede tüm uluslararası ahitnameler, mukaveleler, sözleşmeler ve mutabakatlar da İslami Şura Meclisi tarafından onaylanmalıdır.    

İslami Şura Meclisi'ndeki her milletvekili tüm millet karşısında sorumlu olup tüm ülkenin iç ve dış meselelerinde görüşünü bildirmek hakkına sahiptir. Bu yüzden meclis temsilcileri  milletvekillik görevlerini ifa ederken görüşlerini tam bir özgürlük içerisinde ifade edebilirler. Bu çerçevede tüm temsilciler bir dokunulmazlık hakkına sahiptirler ve açıklamalarından dolayı adli takibe tabi tutulamazlar. 

İslami Şura Meclisi yetkilerinden biri de bakanların salahiyetini incelemesi ve onu onaylayıp ya da reddetmesidir. Bu yüzden cumhurbaşkanı kabinesindeki bakanları seçtikten sonra her şeyden önce İslami Şura Meclisi görüşünü almalıdır. Bu çerçevede hükümetler, önemli ve ihtilaf konusu olan hususlarda da İslami Şura Meclisi'nin bakanlarına yönelik güven oyunu almak için meclise baş vurabilir.    

Anayasanın 88'inci maddesinde ise  İslami Şura Meclisi temsilcilerinin dörtte biri kadarının cumhurbaşkanı veya bakanlardan görevleri hakkında soruları olması halinde, bu yetkililer soruları cevaplamak için mecliste bulunmaları gerekiyor. 

Ayrıca  anayasanın 89'uncu maddesine göre İslami Şura Meclisi  gerektiği dönemlerde her hangi bir bakan veya bakanlar kurulu  hakkında güven oylaması yapabilir. Bu çerçevede en az 10 milletvekilinin imzaları toplanması gerekiyor. Bakanlar kurulu veya sözü geçen bakan ise 10 gün içerisinde mecliste bulunmalı ve soruları yanıtlayarak güven oyuna tabi tutulmalıdır. Soruları cevaplamak için kabine kurulu veya gerekli bakan meclise gelmezse o zaman meclisin gerekli gördüğü durumunda güvensizlik oyu verilir ve böylece güven oyu alamayan bakanlar görevinden azleder. 

İslami Şura Meclisi Temsilcilerinin en az üçte birinin  cumurbaşkanını, yürütme işlerindeki görevlerini yerine getirmekteki başarısızlığından dolayı gensoruya tabi tutarsa, cumhurbaşkanı bir ay içerisinde mecliste bulunmalı ve ilgili hususlarda açıklamalar yapmalıdır. Bu açıklamaların ardından meclis temsilcilerinin en az üçte ikisi cumhurbaşkanının kifayetsizliği yönünde oy kullanırsa o zaman  110'uncu maddenin uygulanması için İslam İnkılabı Lideri'ne durum bildirilir. 

İran İslam Cumhuriyeti anayasasının 90'ıncı maddesine göre ise ayrıca İslami Şura Meclisinin halk karşısında sorumlulukları hakkındaki sorulara cevap vermesi için de belli mekanizmalar belirlenmiştir.  Bu çerçevede, İslami Şura Meclisi, yürütme erki veya yargı erkinin işleyişine yönelik şikayeti veya itirazı varsa şikayetini yazılı olarak İslami Şura Meclisi'ne sunar. İslami Şura Meclisi ise bu şikayetlere bakmakla mükelleftir. Bu çerçevede yeterli cevabı vermeli ve yürütme veya yargı erkine yöneltilen soruları da araştırıp ikna edici cevabı şikayetçiye iletmelidir. Kamu ile ilgili sorular hakkında ise kamuyu bilgilendirmelidir.