Nevruz Dünyası - 3

Bugünkü sohbetimizde Afganistan, Tacikistan, Kazakistan ve Türkmenistan’a  uğrayıp, bu ülkelerde Nevruz etkinliklerini gözden geçirerek sizlerle paylaşacağız.

Nevruz bayramı ve ilkbahar şenlikleri, dünyanın birçok ülkesinin ortak mirasında yer alan bir etkinliktir. Bu yüzden BM 2010 yılında 21 Mart gününü dünya Nevruz günü olarak onayladı. Bu günü dünya nüfusundan 310 milyonu aşkın insan kutluyor. Nevruz bayramını kutlayan her ülke kendi kültürü ve geleneklerine göre kutluyor ve bu bayrama kendi rengini katıyor.

Afganistan’da halk İran’da olduğu gibi Nevruz bayramında yeni elbiselerini giydikten sonra birbirini ziyarete gidiyor ve Nevruz bayramını kutluyor.

Afganistan halkı bu eski geleneğe büyük önem veriyor ve Nevruz’da büyük şenlikler düzenliyor. Afganistan’da Nevruz bayramı dolaysıyla düzenlenen şenliklerden biri Gül Mile’si etkinliğidir. Bu etkinlik ilkbaharın gelmesi ve güllerinin açmasıyla beraber düzenlenir. Mile şenlik demektir. Gül Mile’si etkinliği İslam’dan sonra Nevruz etkinliğine eklenen geleneklerden biridir. Bu şenlikte binlerce Afgan kadın ve erkek, bu ülkede kutsal mekanlardan biri sayılan Mezar Şerif’te toplanıyor ve büyük bir coşku ile Hz. Ali -s- bayrağı bereket, bolluk, mutluluk, iyilik ve işlerin kolaylaşması simgesi olarak göndere çekiliyor. Bu bayrak kırk gün öylece kalıyor. Gül Mile’si merasimi bu bölgede Nevruz bayramının en muhteşem etkinliğidir.

Afganistan’da da İran’da olduğu gibi Heftsin sofrası kurulur ve üzerine elma, iğde, sebze, somak, sirke, semenu ve sarımsak yerleştirilir. Afganistan’ın bazı yörelerinde Heftsin sofrasının yanında yedi meyve sofrası da kurulur ve üzerine yedi çeşit kuru yemiş yerleştirilerek misafirler bu sofrada ağırlanır. Bu kuru yemişlere badem, fıstık, kuru üzüm, kuru erik, kuru kaysı ve iğdeyi örnek vermek mümkün. Bu kuru yemişler bir kaç gün suda yatırılır ve böylece hem yumuşar ve hem tatlanır.Nevruz bayramı Tacikistan’da da özel yeri bulunuyor ve bu ülkede de büyük bir ihtişamla kutlanıyor. Nevruz bayramı bu ülkede kültür ve kimliği ifade ediyor ve başta Bedehşan halkı olmak üzere Tacikistan halkı tarafından milli ve eski bir bayram olarak biliniyor.

Tacik halkı Nevruz’dan dostluk sırrı ve tüm mahlukların yeniden dirildiği gün olarak yad ediyor. Tacik halkı Nevruz bayramında akrabaları ve büyükleri ziyaret ediyor. Tacik halkı da mezarları ziyaret ederek ölenlerini dualarla anıyor.

Tacikistan’da Nevruz bayramını büyük oranda önemseyen yörelerden biri Bedehşan yöresidir. Bu bölgede Nevruz etkinlikleri 16 Mart’ta ve ney çalmak ve evlere temizlik yapmakla başlıyor. Bedehşan halkı Nevruz bayramında kendilerine özel etkinlikleri bulunuyor ve bu yörede etkinliklerin diğer yörelere nazaran daha canlı ve kalıcı olduğunu savunuyor. Bedehşan’da hane fertleri temizlik yapmak için piyade süpürge ve süvari süpürge adıyla anılan iki çeşit süpürge kullanıyor ve biri ile evin tavanı ve diğeri ile halıları temizleniyor.

Bedehşan halkı her insan içi ve dışi temiz bir şekilde yeni yılı ve Nevruz’u karşılaması gerektiğine inanıyor ve bu yüzden evlerine mutlaka temizlik yapıyor.

Tacikistan’da Nevruz geleneklerinden biri de İran’da olduğu gibi semenu pişirmektir. Semeni yeşertilen buğdaydan yapılır ve rızk ve bereketi simgeler. Semenu Heftsin sofrasına yerleştirilen nesnelerden biridir.

Semenu yapımı Afganistan, İran, Tacikistan ve Özbekistan’da önemli bir gelenek sayılır.

غذاهای نوروزی در افغانستان

نوروز در افغانستان

جشن نوروز در ترکمنستان

نوروز در تاجیکستان

Şimdi Kazakistan’a uğramak ve bu ülkede Nevruz etkinlikleri ve gelenekleriyle tanışmak istiyoruz. Kazakistan eski milenyumlarda İran’ın kültürel alanında yer alan bir ülke ve sakinleri de İran kökenli insanlardı, ancak günümüzde bu topraklarda Türk soyundan gelen insanlar yaşıyor ve eski kültürlerini koruyor.

Nevruz bayramı Kazakistan’da 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasının ardından yeniden canlandı ve Kazak halkının milli bayramına dönüştü. Kazak halkı Nevruz’a Nauryz diyor. Bu günün önemi, bu günde erkek çocuk doğduğu takdirde Nauryzbek ve kız çocuğu doğduğu takdirde Nauryz adı ile adlandırılacak kadar fazladır. Kazak halkı Nevruz şenliği her ne kadar muhteşem bir şekilde kutlanırsa o yıl daha bereketli geçeceğine inanır.

Kazakistan halkı da İran ve diğer ülkelerin insanları gibi Nevruz bayramını kutlamak üzere önceden evlerine temizlik yapıyor ve bunun hane halkından hastalıkların ve kötülüklerin uzaklaşmasına vesile olduğuna inanıyor.  Kazakistan’da Nevruz kutlamaları evlerden başka sokaklarda da kutlanır. Her yıl Nevruz bayramı gelince kent merkezlerinde Yurt adında büyük Nevruz çadırı kurulur ve içinde Desterhan adında büyük sofralar açılır. Nevruz’a özel Desterhan sofrasına türlü yiyecekler ve tatlılar konur. Desterhan sofrasının olmazsa olmazı ise Nevruz Koje adında bir yiyecektir. Nevruz Koje et, kuru üzüm, buğday, patates, pirinç, tuz, süt ve bir nevi peynirden yapılır. Bu yiyeceğin yapılması kışın ve kış yemeklerinin son bulduğu anlamına gelir. Yine kurulan çadırların yanı başında Kazak halkının kültürünü yansıtan bazı etkinlikler düzenlenir ve halk yerel kıyafetleri ile bu etkinliklere katılır.

Türkmenistan İran İslam Cumhuriyeti ile komşu olan ve bin kilometreyi aşkın ortak sınırı bulunan ve günümüzde Nevruz bayramını kutlayan ülkelerden biridir. Türkmenistan da eskiden İran’ın kültürel alanında yer alan ülkelerden biridir. Bu yüzden Nevruz bayramı Türkmen halkın gelenek ve görenekleri arasında kalan ve eskisi gibi kutlanan bir bayramdır.  Türkmenistan’da 1991 yılında bağımsızlığına kavuştuktan sonra Nevruz bayramı da milli bayram ilan edildi. Türkmenistan devleti de bu büyük bayrama destek veriyor ve Nevruz kutlamalarını tüm kentlerde düzenliyor. Türkmenistan’da en büyük şenlik ise başkent Aşkabat’ta düzenliyor.Türkmenistan’da halk Nevruz bayramında Nevruz yaylası adını verdikleri açık bir alanda bir araya geliyor ve bu bayramı kutluyor. Bu alanda birçok yarış ve Türkmen kültürünün ayrılmaz parçası olan sazlı sözlü etkinlikler düzenleniyor. Türkmen takviminde Mart ayı Nevruz ayı olarak adı değiştirilmiştir. Nevruz bayramını uğurlu geldiği inancıyla Türkmenistan’da düğün gibi birçok şenlik de bu ayda düzenleniyor.

Nevruz bayramında insanlar yerel kıyafetlerini giyerek birbirini ziyarete gidiyor. Türkmenistan’da Nevruz sofrasının sabit nesneleri Kur'an'ı Kerim, tatlı, semenu, aynı ve sebzedir. Nevruz sofrasında ailenin büyüğü hane halkı için dua eder ve dua bitmeden kimse sofraya dokunmaz.

Türkmen halkının Nevruz günlerinde bir başka geleneği şal atmaktır. Ev sahibi Nevruz tatlılarını ve şekerlerini kapının ardında bırakılan bir kumaşa koyması ve kumaşı koyan kişiyi görmeden ona geri vermesi gerekir.

Yine eskiden bu ülkede yedi bitkinin tohumundan çeşitli yiyeceklerin yapılması adettendi. Buğday, Mısır gibi tohumlardan yapılan bu tür yiyecekler ve yine semenu gibi tatlılar da Türkmen sofrasında özel yeri vardır. Türkmen halkı sadece Nevruz’a özel yaptıkları Nevruz kece ve Nevruz yarmayı yapmayı ihmal etmez.