Nevruz’da İran yörelerinde şenlikler - 1

Şenlikler tüm kültürlerin ortak özelliğidir. Bu programımızda İran milletinin Nevruz bayramında düzenledikleri bazı şenlikleri sizlerle paylaşmak istiyoruz.

Şenlik veya şölen herhangi bir zaferi, sosyal bir olayı veya toplum için menfaati olan semavi bir mucizeyi kutlamak için düzenlenen bir etkinliktir.

Nevruz bayramı ise milli ve eski bir gelenektir ve asırlar boyunca ve çeşitli evrelerde bu toprakların en üstün insani ve kültürel simgelerini içine almıştır.

Nevruz günlerinde İran’da ve kültürel etki alanı bulunan coğrafyada birçok şenlik ve şölen düzenlenirdi. İran halkı neşelenmeyi hayatın önemli bir parçası olduğuna inanır ve bu yüzden en zorlu ve en sıkıntılı günlerde bile bir bahane bulup şenlik ve şölen düzenlerdi. İranlı halkının eski bir inancına göre insan sadece cismi açıdan değil, ruhi açıdan da sağlıklı olmaya ihtiyacı vardır ve buna göre şenlenerek hayatından gam ve kederi uzaklaştırması gerekir.

İran’da ta eski zamanlardan bu yanı her yıl düzenlenen en önemli şenliklerden bir Nevruz bayramıdır. Nevruz bayramı İran halkının en ünlü şenliğidir. Bu eski merasim, her yıl yeni yılı karşılarken düzenlenen bir şenliktir.

İran takvimine göre yılı yılın ilk günü Nevruz şenliğinin düzenlendiği gündür ve sadece İran coğrafyası ile de sınırlı değildir ve İran kültürünün etkili olduğu coğrafyada düzenlenir. Verilere göre dünyanın 12’den fazla ülkesinde Nevruz bayramı milli bayram olarak kutlanır. Bu ülkelerin her biri kendi resmi ve milli takvimine göre yeni yıla girer ve bu yüzden yeni yılın zamanı çeşitli ülkelerde farklıdır. Nevruz bayramını kutlayan medeniyetin coğrafyasında yer alan ülkelerden başka günümüzde diğer bazı ülkeler de bu bayramı kutluyor. Hindistan, Türkiye, Mısır, Fransa, Tataristan özerk Cumhuriyeti, İngiltere, Kanada, Hollanda, Almanya, Lübnan, Suriye, Çin, BAE ve İsveç bu ülkelerden bazılarıdır.

Sohbetimizin devamında kısaca İran’ın bazı yörelerinde düzenlenen şenlikleri kısaca gözden geçirmek istiyoruz.

İran’da en yaygın Nevruz şenliklerinden biri, Hacı Firuz ve Nevruz Amca’nın gelmesidir. İran’ın kentlerinde ve köylerinde neşe, dans ve eğlence simgelerinden olan Hacı Firuz ve Nevruz Amca karakterlerinin sokaklarda görünmesi, yeni yılın ve Nevruz bayramının gelişinin habercisidir.

Hacı Firuz İran kültürünün ünlü karakterlerinden biridir ve her yılın son günlerinde kentlere ve köylere gelerek Nevruz bayramının yaklaştığını müjdeler. Bu karakter zayıf ve kara yüzlü biridir ve başında sivri uçlu bir şapka, sivri uçlu pabucu ve kırmızı renkte elbisesi vardır.

Hacı Firuz elinde zilli tefi ile sokaklarda dans eder, komik hareketler yapar ve şiirler okur.

Hacı Firuz’un kara yüzü kışın soğuk havasını, kırmızı elbiseleri ve dudakları bu soğuğun üzerini örten  ilkbaharı simgeler. Hacı Firuz’un okuduğu şiirler gayet sade ve has bir ifade ile yeni yılın gelişini müjdelediği gibi geçmiş yılın acılarına işaret ederek halka yeni yılda neşeli ve mutlu olmasını söyler ve onlara mutlu yıllar dileğinde bulunur.

Şimdi hep birlikte Nevruz habercisi olan Hacı Firuz’un okuduğu şiirlerin bir örneğini İranlı sanatçı merhum Murtaza Ahmedi’nin sesinden dinleyelim.

Hacı Firuz’dan başka İran’da kültürel şahsiyetlerden biri de Nevruz Amca adı ile anılan karakterdir. Nevruz Amca da İran’ın çeşitli yörelerinde sokak sokak dolaşarak Nevruz bayramı ve yeni yılın geldiğini müjdeliyor. Hacı Firuz’la birlikte gelen ve kentleri ve köyleri dolaşan bu mitolojik şahsiyet, yeni Nevruz Amca ya da diğer adı ile Nevruz Baba, zamanı simgeliyor. Nevruz Amca yaşlı, beyaz saç sakallı, keçeden beresi olan ve mavi ipek kuşağı, beyaz şalı, keten pantolonu ve ince tabanlı pabuçları ile bilinen bir karakterdir. Nevruz Amca dağdan inerek kente doğru hareket ediyor.

Soğuk Nine karakterinin kocası olan Nevruz Baba ve Soğuk Nine karakterleri eski yıldan yeni yıla geçiş efsanesini telkin ediyor. efsaneye göre Soğuk Nine her yıl ilkbaharın ilk gününde Nevruz Baba’nın yolunu bekliyor ve onu görmek istiyor; ancak her seferinde aşırı yorgunlukta uyuya kalıyor ve uyanınca da Nevruz Amca’nın gelip gittiğini fark ediyor.

Yine bir başka efsaneye göre, Soğuk Nine yıl boyunca ancak yılın son gününde Nevruz Baba’yı görebiliyor ve bundan sonra Soğuk Nine Nevruz Baba’yı kendi haline bırakarak çekip gidiyor ve bir sonraki yılda yeniden onunlu buluşmayı bekliyor.

Değerli dinleyiciler, her yıl Nevruz bayramı ve yeni yılın gelmesi ile birlikte hayat yeniler ve İran’ın dört bir yanında şenlikler ve eğlenceler düzenlenir. İran’ın her yöresi Nevruz bayramını kendilerine özel şenliklerle karşılıyor. Örneğin İran’ın Azeri halkının en önemli şenliklerinden biri Tekem ve Tekemci adı ile anılan bir merasimdir. Tekem, ahşaptan yapılan erkek keçinin oyuncağıdır ve Tekemci bu oyuncağı eline alıp sallayarak ilkbahar ve Nevruz bayramına özel şarkıları söyler.

Keçi İran’ın eski mitolojisinde dayanıklılık, tırmanış, yükseliş ve verimlilik simgesidir. Tekemciler genellikle dağlardan iner ve Nevruz bayramı, yeniden doğuş ve dirilişle ilgili şiirleri okurdu.

Şimdi Azeri Tekemcilerin okuduğu şiirlerin bir örneğini dinleyelim.

Geleneksal Saya merasimi de Azerbaycan yöresinde yaşayan halkın yılın son günü ve yeni yılın başlaması dolayısıyla Nevruz bayramına bir kaç gün kala düzenledikleri en güzel merasimlerden biridir.

Azeri kültüründe Saya, saygı gösteren anlamına gelir. Saya merasiminde genellikle gezgin sanatçılar olan ve doğadan esinlendikleri renkli giysiler giyen ve bazen de yörenin çobanları kılığına giren Sayacılar Nevruz bayramından haftalar öncesinden köy köy, ev ev dolaşır ve ellerindeki iki sopa ile ilkbahara özel şarkıları söyler ve sopaları birbirine vurarak Nevruz bayramının gelişini müjdeler ve yaptıkları hayır duaların karşılığından halktan buğday, arpa, tatlı veya para alırdı.

İran’ın batısında da Nevruz şenlikleri insanların dili, yaşam tarzı ve biçimi ile uyumlu hale gelmiş ve eski Nevruz şenlikleri ile benzer şekilde düzenlenmektedir.

Mir Nevruzi veya Kusegerdi merasimi, İran’da yaşayan Kürt halkı arasında düzenlenen gösterilerden biriydi. Mir Nevruzi aslında bir komedi oyunudur ve Nevruz günlerinde bir kişi vali olarak seçilir ve yönetim bu günlerde ona devredilir.

Kusegerdi etkinliğinde ise köy halkı komik maskeler takarak Kuse ve gelinini uğurlar. Bu etkinliğe katılanlar ev ev dolaşır ve kışın sona erdiğini müjdeleyerek hediyeler alır. Kuse de ilginç konuşmaları ile insanların ilgisini çekmeye çalışır.

İran’ın Horasan yöresinde de Mir Nevruzi veya Nevruz Han merasimi birçok köyde ve aşiretlerin yaşadığı bölgelerde düzenlenir. Bu komedi oyunda güçlü, mizahlı ve üstü başı düzgün biri geçici olarak hükümdar olur. Seçilen hükümdar ata biner ve özel kıyafetleri ile görevine başlar ve köy halkında vergi ve hediye alır. Bu etkinlikte bazıları da davul zurna çalmak ve yerel şarkıları söylemekle Nevruz Han’a eşlik eder. Mir Nevruzi’nin iktidarı döneminde en çok halkı eğlendirecek emirler verir.

Nevruz bayramı sona erdikten sonra köy halkı bayramın 13.gününde davul zurna eşliğinde seçilen hükümdarı havuzun içine atar ve daha sonra da havuzdan çıkararak üzerindeki hükümdar kıyafetini çıkarıp başka kıyafet giydirir ve iktidarı sona erdiği söylenir.