Nevruz’da İran yörelerinde şenlikler - 2

Şenlikler tüm kültürlerin ortak özelliğidir. Bu programımızda İran milletinin Nevruz bayramında düzenledikleri bazı şenlikleri sizlerle paylaşmak istiyoruz.

Şenlik veya şölen herhangi bir zaferi, sosyal bir olayı veya toplum için menfaati olan semavi bir mucizeyi kutlamak için düzenlenen bir etkinliktir.

Nevruz bayramı ise milli ve eski bir gelenektir ve asırlar boyunca ve çeşitli evrelerde bu toprakların en üstün insani ve kültürel simgelerini içine almıştır.

Hatırlanacağı üzere geçen bölümde İran’ın bazı bölgelerinde Nevruz şenlikleri ve merasimleri ile  tanıştık. Şimdi bugünkü sohbetimizde İran’ın başka yörelerinde düzenlenen şenlikleri ve merasimleri anlatmak istiyoruz.

İranlı kavimlerin arasında bu diyarın kültürünü ve gelenek ve göreneklerini yaşatmakta önemli rol ifa eden kavimlerden biri de hiç kuşkusuz Lor kavmidir. Lor halkı Huzistan eyaletinin dışında genellikle ülkenin güneybatısında yaşıyor.

Eskiden kültürlü bazı insanlar Carçı veya Nevruzhan adı ile ata biner ve köyleri dolaşır ve yüksek sesle Nevruz şiirlerini okur ve ilkbahar ve Nevruz bayramının gelişini müjdelerdi. İnsanlar da hediye olarak onlarla yumurta, buğday ve para verirdi.

Lor halkı arasında çok eski ve çok da sevilen merasimlerden biri ise Kohkiluye ve Boyer Ahmed eyaletinde yaşalan Lor halkının konuk severliğini yansıtan “Çalegermi” adlı güzel merasimdir.

Bu eyalette halk Nevruz bayramına bir gün kala bu merasimi düzenlerdi; şöyle ki evin ocağını yakmak ve sıcak yemek tüketmek, Şahname okumak ve ney çalmakla kışın soğuğunu unutmaya ve ilkbaharı daha güzel hissetmeye çalışırdı. Çalegermi merasiminde genellikle her aile sıcak yemek yapmanın yanında sofrasını da daha hayırlı ve daha bereketli bir yılın umuduyla ekmekle doldururdu.

İran’da büyük bir sevinçle düzenlenen Nevruz etkinliklerinden biri ise Sistan ve Bulucistan yöresine aittir. Bu etkinlik Sistan ve Bulucistan yöresinde “Bahargahi şenliği” adı ile ünlüdür. Bu etkinlik Baharçerani veya Nevruz anlamına gelen Nokin Ruç adı ile de anılır. Etkinlik Buluci aşiretler tarafından düzenlenir. Bu etkinlikte Buluci aşiretler koyunlarının yününü keser ve koyunları boyamak sureti ile bezerdi. Buluci halkı koyunları yıkayarak yünlerini kestikten sonra karınlarının iki tarafını ve kuyruklarını kına veya nar kabuğu ile boyar ve yine koyunların boynuzlarını da kına ile boyamak sureti ile hepsini bezer ve boyunlarına ve bacaklarına çan asarak otlamaya götürür ve Baharçerani etkinliğini yerine getirirdi.

Buluci halkı da İranlı diğer kavimler gibi, ilkbaharı ve Nevruz bayramını şenlik ve şölen düzenlemek için iyi bir fırsat olarak görüyor. Buna göre bayramın ilk sabahı bu insanların yaşadığı bölgelerde yer alan tüm ziyaretgahlarda davul zurna çalınır ve Buluci erkekler dans ederek Nevruz bayramını karşılar. Buluci halkı ayrıca izdivaç ve düğün gibi mutlu merasimlerini de yeni yılın ilk günlerinde düzenlemeye çalışır. Bu yörede düğün merasiminden başka başka özel merasimler de düzenlenir. Bu merasimlerden biri aşiretin büyükleri tarafından icra edilen hamaset anlatmaktır.

Buluci halkı Nevruz bayramı boyunca geceleri bir araya gelir ve sılai rahim ve konuk severlik adabını yerine getirerek bu geceleri unutulmaz geceler yapar. Buluci halkı bu gecelerde ateş yakar ve çevresinde toplanarak Allah’tan kendileri ve aileleri ve yakınları için sağlık talep eder ve ayrıca aşiretin büyüklerinin anlattığı hamasetlerle geçmişlerinin kahramanlıkları ve ecnebilere karşı direnişine ilişkin masalları dinler. Hamaset anlatma merasiminin sonunda da yerel şarkılar söylenir ve herkes dans ederek şenliğe katılır.

İran’ın Bulucistan yöresinde Nevruz bayramının 13. günü de özel bir şekilde kutlanır. Kültür sever Buluci halkı bu güne Sefer Beder adı vermiştir ve bu günde evlerinden kötülükleri uzaklaştırmak için evlerinde temizlik yapar ve hoş kokan bir maddeyi yakarak evin hoş kokmasını sağlar. Sefer Beder merasiminde çocuklar gruplar halinde ev ev dolaşır ve yerel şarkıları söyleyerek gittikleri evden kötülükleri uzaklaştırır. Nevruz bayramının 13. gününde Buluci halkı ziyaretgahlara gider ve kurban keserek yemek yapar ve geçmişlerinin ruhu şad olsun diye yoksullara dağıtır.

İran’ın kuzeyinde yaşayan insanlar da Nevruz bayramını kutlamak üzere birçok merasimi düzenler. Bu yemyeşil yörede ilkbahar kuşların güzel ötüşü ve çiçeklerin açması ile birlikte Guli Arus adlı güzel bir etkinlik düzenlenir. Guli Arus veya Gül Arus, dev, pirbaba ve naz hanım karakterlerinin baş rolleri oynayan karakterlerin yer aldığı bir gösteridir. Pirbaba yaşlı bir adamın kılığına girer ve dev de kuru dallardan yapılan bir şapkası vardır; naz hanım rolünü ise kadın kıyafetini giyen bir genç oynar. Gösterinin konusu ise deve pirbabanın naz hanım için kavga etmeleridir ve iki tarafın güreşmesi ile sonuçlanır. Dev karanlık ve kışı simgelerken, pirbaba güzellik ve aydınlığın simgesidir. Bu güreşte pirbaba zafer kazanır ve naz hanımla birlikte dans ederek gösteriyi sonlandırır. Bu gösteri yeni yıla iki hafta kala köylerde başlar. Gösteri grubu güneş battıktan sonra ev ev dolaşır ve her evin bahçesinde veya önündeki açık alanda gösteriyi icra eder ve ev sahibi de onlara pirinç, yumurta, tatlı veya para verir.

İran’ın kuzeyinde yaşan Gilek halkının Nevruz bayramını karşılamak üzere düzenledikleri merasimlerinden biri ise Ahuçere adlı bir gösteridir. Üç kişilik bu gösteride ceylanın kafasına andıran bir şey yapılırdı. Ceylanın başına boynuz yapılır ve çiçekler ve sebzelerle bezenir ve camdan göz yayılarak boynuna çan takılır ve hepsi bir sopanın ucuna yerleştirilirdi. Ceylan karakteri başına kumaştan bir kese geçirirdi, öyle ki tüm bedenini kapatırdı ve içinden ceylanın kellesi ucunda yer alan sopayı elinde tutardı. Daha sonra grubun diğer üyeleri ile birlikte mahalle mahalle dolaşır ve Ahuçere gösterisini icra eder ve Nevruz bayramına özel şiirler okur ve halktan bayramlık alırdı.

İran’ın kuzeyinde bir de Türkmen halkı yaşıyor. Türkmenlerin de Nevruz bayramına özel çok güzel etkinlikleri bulunuyor.

Türkmen halkının Nevruz bayramında düzenledikleri oyunlardan biri “Boncuk attı” oyunudur. Bu oyunda Türkmen kızlar toplanır ve her biri boncuğunu bir işaretle işaretler ve boncuklar tek tek su dolu bir kaba atılır. Daha sonra kızlardan biri bu kabı alır ve arkadaşlarının başının üstünde tutarak bir beyit şiir okurken boncukları karıştırır ve ardından kaptan bir boncuk çıkarır. Boncuk hangi kıza aitse, okunun şiir onun hakkında telakki edilir.

İran’da Türkmenlerin yaşadığı yörelerde kış mevsiminin sonunda ve son ayın son haftalarında Nevruzhani grupları köy köy dolaşarak ilkbahar hakkında şiirler okur ve yeni yılın gelişini müjdeler; halk da onları ilkbahar habercileri olarak telakki eder ve varlıklarını mübarek sayar ve onlara pirinç, şeker, tatlı ve para verir.