İran'ın Afgan mültecilerine karşı konuk severliği 1

Afganistan halkının komşu ülkelere özellikle İran İslam Cumhuriyeti'ne göç etmeleri, uluslararası göç sorunlarından biri olarak son 30 yılda birçok Afganlının çeşitli dünya ülkelerine sığınmalarına neden olmuştur.

İran islam cumhuriyeti insan severlik ve islami şefkata dayanan bir tutumu ile, dil ve kültürel ortaklıkları, ayrıca Afganistan ile ortak uzun sınırı olduğu meselesini de dikkate alarak son yıllarda 3 milyonu aşkın Afgan mültecisine ev sahipliği yapmış ve yıllar boyunca bu mültecilerin kederlerini gidermek ve acılarının azalması için farklı hizmetlerde bulunmuştur. İki bölümlük sohbetimizde İran islam Cumhuriyeti'nin bu yolda attığı adımları ve yardımlarına değinmek istiyoruz. Şimdi sohbetimizin birinci bölümünü hep birlikte dinleyelim.

Afgan mültecilerinin öyküsü bu ülkenin 3 aşamalı siyaset tarihinde yazılmıştır. İlkin sovyetler birliğinin Afganistan'a yaptığı saldırıları sırasında,  daha sonra iç savaş hengamesinde Taliban'ın iş başına gelmesi  ve nihayet ABD'nin bu ülkeye gerçekleştirdiği baskını sonucunda Afganistan'da mülteciliğin acı geçmişi ard arda tekrarlandı.

Afgan mültecilerinin ilk hareketleri 1979 yılında sovyetler birliğinin saldırısı ile başlar. Bu savaş bir milyonu aşkın ölü ve 5 milyondan fazla insanı mülteci durumuna düşürdü. Söz konusu savaşın sonunda 2 milyondan fazla Afgan mültecisi İran'a gelip bu mültecilerin çoğu daha çok Afganistan'ın kırsal bölgelerinden İran'a geldiği tesbit edildi. BM ve uluslararası göç kurumu kendi raporlarında sovyetlerin Afganistan'a saldırdığı yıl 1979'dan bu savaşın sonu olarak bilinen 1989 yılına dek 2 milyon 700 Afgan halkının İran'a giriş yaptığını kaydettiler. Bu mülteciler İran'a geldiklerinde mülteci kampı veya yerleşkelere yönlendirilmediğinin yanısıra büyük şehirlerde İran islam cumhuriyetinin misafirperverliğine şahit oldular. Öyle ki İran'da çok az sayıda mülteci çeşitli nedenlerle şehirlere yerleşme şansını kaybetmiş bulunuyorlar.

 İran'da Afgan mültecilerinin farklı alanlarda çeşitli hizmetlerden yararlanma fırsatının sağlanması, BM'nin övgüsüne yol açmıştır. Öyle ki BM mülteciler yüksek komiserliği tarafından İran'ın miltecilere karşı bu tutumuna cömertlik sıfatı verilmiştir. İran'ın bu eylemi Afgan halkının İran'da devlet hizmetlerinden yararlanmalarına vesile oldu. Netice itibariyle eğitim ve maddi durumları açısından bu mültecilerin ilerlemesi, Afgan kadınları ve kızlarının toplumda ve okullarda bulunma şansını elde etmeleri ve İran islam cumhuriyeti'nin her zamanki açık kapıları bir çok Afgan mültecinin İran'a gelmesi zeminini hazırladı.

 Afgan mültecilerin İran'a gelişinin ikinci aşaması 1989 yılından 1995 yılına kadar süren iç savaş döneminde gerçekleşti. Bu dönemde göçmenlerin çoğu eğitim görmüş geniş bir kitleyi oluştuyordu. Bu dönemde İran hükkümeti Afgan uyruklu mültecilere kimlik kartı vererek onları kendi ülkelerine geri dönmeye teşvik edip 1 milyon 300 bin göçmeni kendi ülkelerine geri gönderdi.Ancak bu kişiler Afganistan'da Taliban'ın iş başına gelmesiyle tekrar İran diyarının yolunu tuttular.

Afgan mültecilerinin İran'a yönelik diğer göç dalgaları 1996 – 2001 yılları arasında bu ülke üzerinde hükümsüren Taliban dönemi ve ardından ABD'nin gerçekleştirdiği saldırılar sırasında başlar. Bu dönemde de bir çok Afgan sığınmacı İran'a göç etti ve halihazırda İran'da bulunan Afgan uyruklu mülteciler bu 3 tarihi aşamadan geçerek İran'a gelmiş bulunuyorlar.Amerika'nın saldırısı ve Taliban'ın çöküşü ardından İran'da yaşam şartları Pakistan'dan daha uygun ve rahat olduğu nedeniyle 1 milyon 600 bin civarında Afgan sığınmacı Pakistan'dan Afganistan'a geri dönüp aynı zamanda İran'dan çıkan bu mültecilerin sayısı 300 bin kişiyi oluşturuyordu.

İfade ettiğimiz bu 3 tarihi dönemden hareketle halihazırda 3 milyon Afgan mültecinin İran'da bulunduğu tesbit edilmiştir. Bu mülteciler zaman zaman İran için bir takım sorunların oluşmasına da vesile olmuştur. İran dini ve duygusal nedenler yüzünden bu kadar göçmen sayısını dışlayamıyor ve onların ülke içinde yönetilmesi gerektiğine inanıyor.Ayrıca uluslararası yardım kuruluşlarının Afgan mültecilere yardımlarının tüm ülkeler arasında paylaşması gerektiği konusu da gündemden düşmüyor.

BM'in resmi verilerinde İran islam cumhuriyeti  2015 yılında sığınmacı nüfuzu açısından 4.sırada yer alıyor. Son 30 yıl boyunca İran yaşadığı çeşitli maddi, siyasi,güvenlik ve sosyal sorunlarıa rağmen her zaman Afgan halkına yardımda bulunmayı unutmamıştır. Günümüz dünyasında hiç bir ülkenin sığınmacıların girişine bile izin vermediği ve onların özel mülteci kamplarında tuttuğu bir dönemde İran islam cumhuriyetinin Afgan mültecilerine yardımlarının değeri daha da belirgin bir hale gelir. İran hicri şemsi 1357 yılında islam inkılabının zaferi ardından karşı karşıya bulunduğu sorunların yanısıra kaç milyon Afgan mültreciyi de ülke içinde barındırmaya çalışmıştır ve bu kesim de halk arasında kolayca yaşama haklarını elde edip İranlılar gibi farklı vatandaşlık imtyazlarından yararlanmışlardır. Bu yardımlar Afgan mültecileri için yasal, ekonomik, geçim, konaklama ve eğitim şartlarında onların kederini azaltma hedefiyle yapılmaştır.

İran'ın afgan mültecilerine karşı yardım severlik duygusu Irak baas rejimi tarafından İran'a dayatılan 8 yıllık zorunlu savaş döneminde bile devam etti. O dönemde İran islam cumhuriyetinin karşı karşıya bulunduğu çeşitli maddi ve ekonomik sorunlar ve özellikle batı ülkelerinin İran' a uyguladığı geniş yaptırımlar,İran'ın Afgan sığınmacılarından desteğinin kesilmesine sebep olmadı.

İran'ın Afganistan halkı ve hükümeti için yardımlarının iki dış ve iç boyutlu olduğunu tesbit etmek mümkün. İran kendi sınırları içinde afgan mültecilerine çeşitli hizmetler sunarken Afganistan'da da bu ülke halkı için gereken alt yapıların tesisi yönünde adım atmış bulunuyor. Afganistan'ın yeniden inşası konusunda İran kültürel, ekonomik ve güvenlik açıdan bu ülkede hizmet vermeye çalışıyor. Daha önce İran'dan kamu kuruluşları gönüllü olarak ellerindeki maddi imkanlarla Afganşistan'ı onarmaya çalıştı ancak daha sonra çeşitli alanlarda organize ve denetim işlemlerin yapılması için Afganistan'ın onarılması kurumu İran cumhurbaşkanı birinici yardımcısı başkanlığında 2001 yılında tesis edildi. Bu kurumun faaliyetleri ekonomik,bilim, kültür,eğitim,politik ve uluslararası birleşme alanlarında ele alındı.