Yezd kenti; Dünya kültürel mirası

İran’ın tarihi Yezd kenti dünya kültür mirasları listesine alındı.

İran bu listede 22 kayıtlı eserle Ortadoğu bölgesinde birinci ve dünya genelinde 11. Sırada yer alıyor. UNESCO’nun hazırladığı dünya kültür mirasları listesinde İran’ın 21 tarihi eser ve bir doğal eseri kayıtlı bulunuyor.

Geçen hafta İran’ın tarihi Yezd kenti UNESCO’nun dünya kültür mirası komisyonunun onayından sonra İran İslam Cumhuriyeti’nin 22. Kültür mirası olarak dünya kültür mirasları listesine eklendi. Polonya’nın Krakof kentinde düzenlenen oturumda kentin 2270 hektarlık alanından yaklaşık 700 hektar kadarı kentin eski dokusu olarak dünya kültür mirasları listesine alındı. Hali hazırda tarihi Yezd kenti İran’ın bu ünvanı kazanan içinde insanların yaşadığı tek kenti sayılır. Bu arada Yezd kenti aynı zamanda dünyanın en büyük kerpiçten inşa edilen ve içinde insanların yaşadığı tek meskun kenti olarak da bilinmektedir.

Kültür mirasları komisyonunun kararında yapılan açıklamada, bu kararda Devletabad bahçesinin rolü çok etkili olduğu belirtiliyor, zira Devletabad bahçesi İran’ın dünya kültür mirasları listesinde İran’ın kayda alınan 9 bahçesinden biridir.

UNESCO’nun resmi sitesinde Yezd kenti uzmanların onayladığı üzere çölün ortasında bekası için kısıtlı kaynakları en iyi şekilde değerlendiren kent olduğu ifade ediliyor. Nitekim kentin Kanat adı verilen kuyu sistemi, camileri, hamamları, çarşıları, geleneksel evleri, Zerdüştilerin tapınakları, eski bahçeleri ve kentin geleneksel dokusu, çölün kısıtlı kaynaklarına galip gelmenin birer örnekleridir.

Kültür mirasları komisyonunun oturumunda ilk konuşmacı olan Azerbaycan Cumhuriyeti büyükelçisi Yezd kentinin tarihi ve eşsiz özelliklerine ve bu kentin sosyal ve kültürel hayatına işaret ederek kentin dünya kültür mirasları listesinde kayda alınmasını savundu.

Yezd kentine ikinci destek ise Kuveyt büyükelçisinden geldi. Kuveyt büyükelçisi Yezd kentinin tarihi yapısı ve muhteşem kerpiçten binalarına işaretle bu eşsiz kentin UNESCO’nun dünya kültür mirasları listesine alınması kesin bir konu olduğunu kaydetti.

Oturumun bir başka konuşmacısı Türkiye büyükelçisiydi. Türkiye büyükelçisi Yezd kentinin çok kültürlü özelliğine ve İslam, Zerdüştü ve Yahudi inançlarına mensup olan insanların bir arada ve barış içinde yaşadıklarına değinerek kentin uluslararası boyutta değerli bir miras olma şartlarına sahip olduğunu vurguladı. Oturumda Vietman, Tunus ve Yunus büyükelçileri de Yezd’in evrensel değerine vurgu yaparak dünya kültür mirasları listesine alınmasını istedi ve sonuçta komisyon üyeleri kentin UNESCO’nun dünya kültür mirasları listesine alınmasına karar verdi.

UNESCO uzmanı Mariana Corio Yezd kentinin tarihi dokusunun canlılığına değinerek şöyle konuştu: Yezd halkı kentin tarihi dokusunu korumak için adeta bir takım halinde çalışıyor ve hatta kritik anlarda bile koruma fiilini unutmuyor.

Yezd kentinin tarihi dokusunu değerlendirmek ve kenti dünya kültür mirasları listesine alınmasını karara bağlamak üzere ziyaret eden Mariana Coria sözlerini şöyle sürdürdü: ben dördüncü kezdir İran’ı ziyaret ediyorum ve her defasında İran’ın tarihi eserlerinden zevk alıyorum. Bu ülkenin manevi eserleri beni her zaman etkilemiştir. Yezd halkı İran’ın diğer yöreleri gibi konuksever insanlardır. Yezd halkı sadece sokakta veya caddelerde karşılaştıklarında değil, hatta evlerinde bile yabancı misafirleri ağırlıyor ve güzel çorbaları Yezd evlerinin ortak tadıdır. Yezd kentinde yaşam kalitesi çok önemli ve insanların kritik dönemlerde rolü hayatidir. Yezd halkı yıllardır bir takım gibi çalışıyor ve kültür miraslarını koruyor.

UNESCO uzmanı Mariana Corio şöyle devam etti: dünya kültür mirasları listesinde yer almaya değer olan her mekanın değeri, coğrafi sınırlarının dışına çıkması ve beşeri mirasa dönüşmesidir ve evrenselleştiğinde dünyanın her yerinden insanlar oraya varır ve uzak geçmişlerden kalan beşeri mirası yakından görmeye çalışır.

Kanat sistemi Yezd yöresinin en güzel eserlerinden biri olduğunu kaydeden Corio şöyle devam etti: ayağıma çizme giyip Kanatın içine girmek ve asaletini yakından görmek ve hissetmek çok güzel bir duyguydu. Kanata girdiğimde sanki yüzyılların içinde ilerliyor gibiydim, sanki zaman yolculuğuna çıkmıştım ve bu his, evrensel değere kavuşmayı hakeden bir histir.

UNESCO uzmanı Mariana Corio ayrıca Yezd yöresinin harikulade mimarisine de değinerek sözlerini şöyle sürdürdü: Devletabad bahçesinde eşsiz bir mimari örneğine rastladım. Bu eser binlerce yıldır hala ayakta duruyor ve direnmeye de devam ediyor ve bu eser İranlı ustaların el sanatı ürünüdür ve kuşaktan kuşağa çıraklarına öğreterek kaybolmamasını sağlamıştır.

Corio Yezd yöresine özgü olan ve dünyanın başka hiç bir yerinde bulunmayan bir başka özelliği de Zerdüştilerin Müslümanlarla yan yana yaşamaları şeklinde ifade etti ve bu da başlı başına kültürel bir cezibe sayıldığını vurguladı.

Yezd kentini STK’ların kenti de niteleyen UNESCO uzmanı Mariana Corio şöyle devam etti: Yezd gibi bir kente de bu yakışır zaten. İnsanlar vakıflar ve yardımlaşma yolu ile Yezd’in tarihi dokusunu koruyarak içinde yaşıyor. Yezd halkı turistlere nasıl davranacağını da çok iyi biliyor. Ülkeme döndüğümde kesinlikle başkaları ile paylaşacağım çok şeyler olacak. Zira Yezd halkı turistlere özel saygı duyuyor ve hatta göçmenleri de kendi aralarında çok iyi benimsiyor. İlginçtir ki Yezd kenti bu özellikleri ile suç işleme oranının en düşük olduğu kenttir ve bu da bizim açımızdan çok önemlidir.

Peki, neden Yezd UNESCO tarafından dünya kültür mirası olarak seçildi? Turistlerin büyük bir bölümünün kullandığı ve ünlü bir klavuz olan Yalnız gezegen adlı turist rehberi bir kitapta Yezd kenti şöyle anlatılıyor:

Yezd kenti turistik eşsiz özellikleri Badgir adlı soğutma sistemi, kerpiçten eski evleri ile hiç kuşkusuz İran seyahatinin en ilginç ve harikulade mekanlarından biridir. bu kent Lut çölünün kuzeyini güneyinden ayırarak en eski medeni cazibeleri kendi içinde barındırmayı başarmıştır. Bu kent İran’da Zerdüşti camiasının en büyük kentidir.

Gerçekte tarihi bir çöl kenti ve çeşitli dinlerin bir arada yaşamasının birleşmesi, Yezd kentine çok farklı ve gayet güzel bir atmosfer kazandırmıştır. Öte yandan ağaçlandırılan caddelerin gelişmesi de kentin yapısına ve bütünlüğüne dokunmamış, bilakis içinde bir nevi çözülmüştür. Yezd kenti eskiden beri tekstil merkezi olarak bilinmektedir. Zira bu kentin ipek ve diğer tekstil ürünleri hatta Marcopolo’nun 13. Yüzyılda İran’ı ve İpekyolu’nu ziyaret etmeden önce dünyaca ünlüydü. Bu arada Yezd kenti Badgir adlı soğutma sistemi ile de ünlüdür. Badgir çölün yakıcı ve kurak havasını soğutmak ve serinletmek için inşa edilen yüksekçe bir yapıdır.

Yezd kenti İran’ın sıcak çölünün kucağında uzanan bir kenttir ve yıllar bu kentin görüntüsünü pek fazla değiştirememiştir, nitekim kentin her tarafı buram buram tarih ve gelenek kokar.

Yezd kenti İran’ın merkezinde yer alan Yezd eyaletinin merkezidir. Bu kent Şirkuh ve Haraik dağları arasında yer alan ve Yezd – Erdekan adı ile bilinen geniş bir ovada bulunuyor.

Bazı coğrafya bilginleri Yezd kentinin Sasani kralı Yezdgerd tarafından inşa ettirildiğini belirtiyor. Ancak kentin kameri sekizinci yüzyılda imarının doruk noktasına ulaştı ve Etabekan hanedanı kentin kalkınmasında önemli rol ifa etti.

Yezd sözcüğü mukaddes ve pak anlamına geliyor ve bu kente bu adın verilmesinin sebebi onu kutsal ve Allah’ın kenti olarak bilmeleriydi. Yezd halkı tarih boyunca tevhide inanan insanlardı ve eskiden ibadet kenti anlamına gelen Darul İbade olarak ün yapmıştı.

Yezd kenti okuma yazma oranı bakımından İran’ın ilk kentleri arasında yer alıyor. Geçen sene Yezd kenti 23. Yıl art arda üniversite sınavlarını kazanan öğrenci sayısı bakımından birinci sırayı kimseye kaptırmadı.

Yezd kenti Badgirler kenti, çölün gelini ve bisikletlerin kenti gibi lakaplarla da bilinir. Miladi 7. Yüzyılın ortalarından itibaren bu kent orta Asya ve Hindistan’a giden kervanların dinlendiği önemli bir menzil oldu. Nitekim bu kervanların üzerinden Yezd’in ipek ve diğer tekstil ürünleri ve hatta halısı başka diyarlara ihraç edildi.

Venedikli ünlü seyyah Marcopolo Yezd kentini şöyle anlatıyor: çok güzel ve eşsiz ve aslında büyük bir ticaret merkezidir.

Yezd kenti Cengizhan ve Timur dönemlerinde tamamen yıkıldı, fakat miladi 15. Yüzyılda yeniden gelişmeye başladı. Aslında kente ne eklendiyse eski tarihi mirasının kalıntıları üzerinde inşa edildi. Şimdi ise kentin eşsiz ve seçkin özellikleri her turistin gözlerini kamaştırmaya devam ediyor.

Yezd kenti yeryüzünde en eski kentlerden biridir. kentin tarihi dokularının hemen hemen tamamı kerpiçten inşa edilmiştir. Kerpiç, duvar örmekte kullanılmak için kalıplara dökülüp güneşte kurutulmuş saman ve balçık karışımı ilkel tuğladır. Bu mimari sayesinde kentin ufkunun altında kahverengi çok güzel binalar uzanırken, bazı binaların üzerinde yükselen Badgir yapıları ufuk çizgisinin düzgünlüğünü bozan, ancak manzarayı daha da güzel hale getiren mimari şaheserleri olarak dikkat çekmektedir.

Yezd ulu camii ise bir başka turistik cazibedir ve kent mimarisinde özel bir yeri vardır. Cami binasının miladi 12. Yüzyılda inşa edildiği ifade ediliyor. Caminin avlusunda uzanan bir basamağın Zareç adlı ünlü Kanata uzandığı belirtiliyor.

Yine kentte Seyyid Rükneddin türbesi mavi kubbesi ile kentin yüksek noktalarından rahatlıkla görülmektedir. Larilerin evi de 150 yıllık eski bir binadır ve Yezd kentinin bir başka turistik cazibesi sayılır.

Bir zamanlar medrese olan İskender zindanı da Yezd’in turistik cazibelerinden biridir.

Yezd’in ünlü çarşısında Emir Çakmak kompleksi ve yine Tekye adlı bina kentin eski ve tarihi mimari eserlerinden sayılır ve bir nevi bu güzel kentin tarihi ve dini ve sanatsal boyutunun simgeleridir.

Bir dönem Zendiye kralı Kerimhan’a ait olan Devletabad bahçesinin mazisi miladi 18. Yüzyıla dayanır. Bu bahçede inşa edilen Badgir ise kentin en büyük Badgir sistemidir. Bahçenin iç alanı ise oldukça güzeldir.

Yezd’in tüm bu eşsiz mimari örneklerinde Zerdüştilerin ateş tapınağı ve Hamuşan kulesini de örnek vermek mümkün.

Yezd kenti eşsiz bir kenttir ve her sokağı ve her mahallesi tarihi sayılır ve her insanı bu mekanları keşfetmeye teşvik eder. Yezd kentinin bir başka özelliği de insanları yakıcı güneşten koruyan üstü kapalı sokaklarıdır, öyle ki bu sokaklara ayak basın insan bir nevi tarih içine ayak basmış gibi olur.