Sanal ortam fırsatlar ve sorunlar 20

Bugün de önceki sohbetimizin devamında "sanal ortamda kültürel, bilimsel ve sanatsal eserlerin manevi mülkiyet hakkı veya telif hakkı" konusunda konuşacağız.

Her insanın fikir ve sanatından kaynaklanan fikri mülkiyet  hakkı çağımızda büyük oranda önem kazanmıştır. Bu nizam çok komplike boyutlara sahiptir; öyle ki çeşitli aktörler dikkate alınmadan hukuki düzenlerin her birinin meşruiyet ve mahiyeti hakkında yargıda bulunulamaz. Günümüzdeki fikri mülkiyet hakkı insanın son 400 senelik tecrübesinin ürünüdür ve zaman sürecinde de kuralları şekillenmiştir.

Manevi (fikri) mülkiyet hakkı, insan fikrinin yaratıcılığını kullanma ve destekleme biçimini belirleyen yeni hukuki kavramdır ve sanayi ile edebi-sanatsal olmak üzere iki bölümden oluşuyor. Sanayi mülkiyet hakkı, icatlar, endüstriyel tasarımlar, ticari veya hizmet göstergeler, ticari adlar, ticarette çalışma gibi konuları korurken, edebi ve sanatsal mülkiyet hakkı da edebi ve sanat eserler ile bağlı olan ürünlere desteği kapsıyor.

Fikri mülkiyet hakkının özü, bir eseri yaratana hukuki açıdan destek vermek, sanatçılar ve sanayicileri daha iyi eserler yaratmaları için teşvik bağlamında daha güvenli ortam oluşturmaktır; böyle bir ortamın oluşturulabilmesi durumda toplumun çeşitli bölümleri de eserlerin asaletinden haberdar olarak onun faydalarından yararlanabilirler. Aslında bu haklarda destek sağlanan konular insanın yaratıcılığı ve fikri eserleri ve ürünleridir. 

Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü- WIPO (World Intellectual Property Organization) ülkeler arasında işbirliği ortamı yaratarak fikri hakların korunması ve bu haklara saygı gösterilmesini sağlamak amacıyla 14 Haziran 1967’de Stockholm’de imzalanan “Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü Kuruluş Sözleşmesi’nin 2. Maddesinde, fikri mülkiyet aşağıdaki haklarla ilişkili olarak tanımlanmıştır:• Edebi, sanatsal ve bilimsel çalışmalar,• İcracı sanatçıların eserleri, fonogram ve radyo yayınları,• İnsan emeğinin tüm alanlarındaki buluşları,• Bilimsel buluşlar,• Endüstriyel tasarımlar,•    Ticari markalar, hizmet markaları (service marks), ticari unvan ve isimler, haksız rekabete karşı koruma ve•    Sınaî, bilimsel, edebi ya da sanatsal alanlarda fikri mülkiyet faaliyetlerinden kaynaklanan diğer tüm haklar

Fikri ve sınaî mülkiyet hakları genellikle altı temel grup içinde ele alınmaktadır. Bunlar ise • Buluşlarla ilişkili olarak patentler.• Edebi ve sanatsal çalışmalarla ilişkili olduğu kadar, mühendislik tasarımları, bilgisayar yazılımları ve sanatın diğer alanlarını da kapsayan telif hakları (copyrights).• Entegre devrelerin dizim-tasarımlarını da içeren, şekillendirme ve yapılandırmayla ilişkili olarak tasarımlar.• Ürünün kaynağı ya da sponsorunu tanımlamak için hizmet veya ürünü niteleyen kelime ya da sembollerle ilişkili olarak ticari markalar (trademarks).• 1978 Uluslararası Yeni Bitki Cinslerinin Korunması Birliği’ne dayalı bitki cinslerinin koruması (plant varieties protection).• Gizli bilgiyi korumakla ilişkili ticari sır koruması.

Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü- WIPO  belirtilen amaçlarına ulaşabilmek için  Paris veya Bern Sözleşmesi gibi sözleşmeler ile  kurulmuş olan Birliklere (Birlikler) ilişkin olarak yürüttüğü idari görevler haricinde aşağıdaki alanlarda  çalışmaktadır :- Fikri mülkiyet korunması ve ihlallerine yaptırımlar uygulanabilmesi için sözleşmeler hazırlayarak, dünya çapında geçerli olacak kural ve ilkeler yaratmak,- Bünyesinde yer alan sözleşmelerin uygulamasını gözetmek,- Üye ülkelerin fikri mülkiyete ilişkin mevzuatlarının uyumlaştırılmasına çalışmak,- Telif haklarına ilişkin kayıt ve belge taleplerini karşılamak,- Telif hakları konusunda bilgi alış-verişinde bulunmak,- Gelişmekte olan ülkeler ile en az gelişmiş ülkelere hukuki yardım sağlamak,- Hakemlik Merkezi aracılığıyla özel nitelikli (internet adresi vs) telif haklarına ilişkin uyuşmazlıkların çözümüne yardımcı olmak,- Bilgisayar ve internet ortamında fikri mülkiyete ilişkin bilgi sunmak.

Günümüzde maddi varlıklara oranla fikri varlıklar oranının fazla olması, dünyanın başarılı firmalarının en bariz özelliklerinden biridir. Örneğin Microsoft firmasının fikri mülkiyet değerleri firma genel varlıklarının %97'sini oluşturuyor ve mal varlıklarının sadece %3'ü firmanın binaları, teçhizatları ve tesislerinin değerinden oluşuyor. Günümüz ekonomisinde fikri mülkiyet giderek piyasalarda daha fazla rekabette anahtar faktöre dönüşüyor. Artık ülkelerin gücü onların maddi kaynakları ve varlıkları ile ölçülme dönemi geride bırakılmıştır. Gelişmiş ülkeler, ilerlemelerinin sebeplerinden birinin fikri mülkiyet hakkına verdikleri destekte görüyor ve bu yüzden bu konuya önemli oranda değer veriyorlar. Bu yüzden fikri-manevi mülkiyet hakkı tanınmadı ve desteklenmediği ülkeler, tüm ekonomi, kültürel, siyasi, sosyal ve sanayi alanlarda diğer ülkelere her zaman bağlı kalırlar.

Fakat günümüzde fikri mülkiyet hakkı tanınan ve desteklenen ülkelerde, söz konusu eserleri kolayca dijital formata dönüştürerek internet gibi dünya çapındaki ağlarda yayınlamakla hiçbir masrafa ve zahmete girmeden kopyalanıp yayınlanabileceği herkes tarafından bilinen bir gerçektir. Sanal ortamda fikri-manevi mülkiyet hakkı yönetmek ve desteklemek ile ilgili yeni sorunlara karşı bir çok araştırma projesi sunulmuştur. Bunun sonucu bilgi çağında bu hakları desteklemek bağlamında bir çok proje ve teknolojik girişimdir.

Fikri-manevi mülkiyet hakkı koruma hedefi ile teknolojik önlemlerin desteklenmesi, zaruridir; zira bu önlemlerin ekonomik gelişimi ve sonuçta bilgi çağında fikri mülkiyet hakkının daha iyi şekilde yönetilmesi zaruridir. Fikri mülkiyet hakkının daha verimli gerçekleşmesi için teknolojik önlemlerin kullanılmasında, bu önlemleri etkisiz hale getirmek için benzer teknolojilerin kullanılma endişesi bulunuyor. Bu yüzden söz konusu eserlerin etrafında teknolojik bir çıt çekmek yeterli olmaz. Birçoklarına göre teknolojik önlemlerin yanısıra bu önlemleri aşmanın da suç sayılması ve cezalandırılması da gerekir. Bu yüzden fikri mülkiyet haklarına destek için teknolojik ve elektronik önlemleri korumak, her zaman bu hakka sahip olanlar ve bu teknolojik ürünleri üretenleri düşündürmüştür.

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi ve Uluslararası Ekonomik, Sosyal, Kültürel, Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi'nde maddi ve manevi çıkarlardan faydalanmak ayrıca edebi ve sanatsal eserlerin korunarak yaygınlaştırılması için hükümetlerin gereken tedbirleri almaları zarureti vurgulanmıştır ayrıca bir çok bölgesel ve uluslararası konvansiyonların düzenlenmesi de dünyanın bu konuya olan ilgisini gösteriyor.

Fikri konularda üretici olan şahıs kendi çabaları ile fikri ve manevi bir olayı keşf veya yaratmıştır ve bu olay bir çok ekonomik çıkarlara da sebep olabilir. Şimdi eğer toplum hiçbir masrafa katlanmaksızın ve eserin yaratıcısına hiçbir para ödemeksizin söz konusu ürünü kullanırsa kabul edilmeyen yollardan kendi mal varlıklarını arttırmıştır. Bu artış tabi ki yaratıcılığın azalmasına sebep olur; bu yüzden bu bağlamda bazı sorumluluklar ve hakların belirlenmesi gerekir. Fikri-manevi mülkiyet hakkının kurulması ile böyle sorunların önü alınabilir zira böylece yasalar, yaratıcının maddi ve manevi haklarını koruyabilir.

Hükümetler ve yönetimler böyle sebepleri ve nedenleri dikkate alarak kendi yasalarında üreticinin haklarını desteklemeli; böylece hak sahiplerinin kendi eserlerini kullanma özgürlüğü ve eserlerinin korunması ile başkalarının haklarının çiğnenmemesi sağlanabilir. Bu yüzden bu hakları desteklemenin nihai hedefi, insan zihninin yaratıcılığının gelişmesine yardımcı olmak ve yasal yollardan söz konusu ürünlerine ulaşılmasının sağlanması ile yaşamın tüm alanlarında ilerlemenin sağlanması için kültürel, ekonomik ve sosyal gelişmeyi sağlamaktır.