INSTEX vizyonu -1

Bugünkü bölümde İNSTEX'in mahiyeti ve vizyonunu konu edinmek istiyoruz.

Kapsamlı Ortak Eylem Planı(KOEP)  Temmuz 2015'te Viyana'da İran ve 5+1 Grubu arasında imzalanıp Ocak 2016'dan itibaren uygulanmaya başladı. İran'ın bu nükleer anlaşmadaki taahhütlerini yerine getirmeyi denetleyen uluslararası kurum ise Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu idi. Bu uluslararası kurum raporlarında defalarca İran'ın bu anlaşmaya bağlı olduğunu bildirdi.    

Amerika'nın Mayıs 2018'de bu anlaşmadan çıkmasının ardından ise Avrupalılar İran'ı bu nükleer anlaşmada tutmak için ısrarcı oldular. Bu doğrultuda Almanya, Fransa ve Britanya'dan oluşan Avrupa Troykası ve de Avrupa Birliği Bercam adı ile de bilinen bu nükleer anlaşmayı çok taraflı uluslararası bir anlaşmasının örneği olduğunu söyleyerek bu anlaşmanın uluslararası güvenlik ve barışın korunmasına yardımcı olduğunu da savundular.    

Avrupa Troykası açısından Amerika'nın İran'a karşı yaklaşımı uluslararası kurallar ve ilkelere aykırı olup bölgesel ve küresel barış ve güvenliğin tehlikeye düşmesine yol açıp, çatışma ve askeri karşılaşmaların ihtimalini arttırmaktadır. Böylece her daim Bercam Nükleer Anlaşmasının lağvedilmesi ve İran'a karşı maksimum baskı uygulanmasını isteyen Amerika'nın isteklerine ve de Washington'un tek taraflı siyasetlerine karşın Avrupalılar bu önemli çok taraflı uluslararası anlaşmasının korunmasında ısrarcıdırlar.   

15 Mayıs 2018'de Trump'ın Bercam Nükleer Anlaşmasından çekilmesinin ardından İran İslam Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif'in Brüksel ziyaretinde  Bercam Nükleer Anlaşmasına taraf olan Avrupa Troykası tarafından 9 maddelik bir bildiri yayımlandı. Bu bildiriyi Mogherini Muhammed Cevad Zarif'e bildirmişti.

Bu bildiride İran ile ekonomik ilişkilerin korunması ve derinleştirilmesine değinilip petrol, doğalgaz, petro kimya ürünlerinin satışının devamına, İran ile bankacılık, taşımacılık, mali, sigorta ve ticari alanlarda ve genel olarak ekonomik alandaki işbirliklerin arttırılmasına vurgu yapılmıştı. Bildiride bunun için ticari yatırımlar, İranlı ve Avrupalı şirketler arasında sözleşmeler ve anlaşmaların arttırılması gibi yöntemlere vurgu yapılmıştı. Bunun ardından ise 25 Eylül 2018'de New York'taki 73'üncü BMT Genel Kurulu kulisinde İran İslam Cumhuriyeti ve 4+1 Grubunun dışişleri bakanı ve Avrupa Birliği temsilcisi Federica Mogherini bir araya geldi. Bu oturumun sonunda 12 maddelik bir bildiri Mogherini ve Zarif tarafından okundu. 

Mogherini bu oturumun sonunda yaptığı konuşmada Avrupa Birliğinin Bercam nükleer anlaşmasındaki taahhütlerini İran'ın petrol ihracatını ve İran'la ticari ilişkilerin devam ettirilmesini sağlayacak özel bir kanal oluşturmakla mükellef olduğunu söyledi. Mogherini oluşturulacak bu özel kanalın İran'ın Petrol ihracatına, bankacılık işlemlerinin yürütülmesine ve genel olarak ihracat yapmasına yardımcı olacağını açıkladı. Gerçekte Avrupalılar Ameria'nın İran aleyhindeki yaptırımların etkisini azaltmak ve İran ile ticari işbirliğini devam ettirmeye odaklandıklarını ima etmeye çalışıyorlardı.  

İNSTEX adı de bilinen Avrupalıların önerdiği özel mali mekanizma AB'nin İran ile ticaretini devam ettirmek için önerilen tekliflerdendi. İNSTEX 31 Ocak 2019'da Almanya, Fransa ve Britanya tarafından kurulan  İran ile dolar dışı para birimleri ile ticareti kolaylaştıran bir mekanizmadır. Bu doğrultuda Avrupa Troykası Dışişleri Bakanları İNSTEX'i resmi olarak tescil ettiklerini de duyurdular.  

Bu çerçevede üç Avrupa ülkesinin dışişleri bakanı ortak bir bildiri yayımlayarak şöyle bir açıklamada bulundular: "Fransa, Almanya ve Britanya BMGK'nin 2231 sayılı kararı tarafından da onaylanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nı korumu doğrultusundaki çabalarının devamında ticari ilişkilerin destekleyici mekanizmasını tanıtıyor. Bu mekanizma İran ve Avrupa ekonomi şirketleri ve acenteliklerinin meşru ticaretini kolaylaştıran bir mekanizmadır. "

İNSTEX, en azından kağıt üzerinde Avrupalı şirketlerin Amerika'nın yaptırımlarından etkilenmeden İran ile ticaret yapmasına imkan tanır. Bu hususun hayata geçirilmesi için ise 31 Ocak 2019'da Paris'te 3 bin Euro sermaye ile bir şirket kuruldu. Bu özel mali mekanizma sayesinde Avrupalı şirketlerin dolaylı bir şekilde İran şirketleri ile mali işlemlerini gerçekleştirmesi mümkün görünüyor. 

Avrupa Troykası yetkilileri tarafından İNSTEX hakkında yayımlanan bildiriye göre İNSTEX İran'ın temel ihtiyaçları olan ilaç, tıbbi malzemeler, tarım ve gıda ürünlerinin ticaretine odaklanmıştır. Avrupalılar bu mekanizmanın uzun vadeli olarak İran ile ticaret yapmak isteyen üçüncü ülkelerin de katılmasına imkan sağlayacağını iddia ettiler. Bu doğrultuda nükleer anlaşmaya taraf Avrupalı ülkeler bu hususu ciddi şekilde incelediklerini de öne sürdüler.

Gerçekte İNSTEX İran ve Avrupa arasında parasal dolaşımı ve ihracatçılar ve ithalatçıların mali alışverişlerini sağlamak için öne sürüldü. İNSTEX özel mali mekanizması ve İran'da kurulacak şubesi arabulucu kurumlar olarak borçlu ve alacaklı şirketlerin işlemlerini yoluna sokmak için tasarlanmıştır. Halbuki İran defalarca Avrupalı taraflara İNSTEX'in kredi limitlerinin belirlenmesi ile hayta geçirilebileceğine vurgu yapmıştır. İNSTEX ilk adımda gıda maddeleri ve ilaç gibi temel ihtiyaçlarının karşılanması için hayata geçirilmek istense de daha sonra geniş bir yelpazeyi kapsadı. 

İNSTEX'in merkezi bürosu Paris'te olup başkanlığı ise Almanya Commerzbank eski müdürlerinden  Almanyalı Per Fischer tarafından yürütülmektedir. Bu özel mali mekanizmanın oluşturulmasından güdülen asıl hedef ise küçük ve ortak boylu Avrupalı şirketlerin İran ile ticari ilişkilerini korumaktır. Fischer 11 Mart 2019'da İranlı makamlar ile İNSTEX'in yakında hayata geçirilmesi ile ilgili görüşmeleri için Tahran'a geldi. 

Britanya ve İran ortak ticaret odası başkanı Norman Lamont ise İNSTEX'in varlığının Avrupa'nın Amerika'nın baskılarına rağmen bu alanda tavrından vazgeçmediğinin garantisi olduğunu söyledi. 

İNSTEX'in merkez bürosunun Paris'te kurulmasının ardından İran'daki şubesi de 22 Nisan 2019'da Ali Asgar Nuri genel müdürlüğünde Tahran'da kuruldu. Bu özel şirketin faaliyeti ticaret kanununda değinilen alım, satım, ihracat ve ithalat alanlarındadır. 

İran Merkez Bankası Başkanı ise Mart 2019'da üç Avrupalı ülke tarafından tanıtılan mali mekanizmanın İran'daki şubesinin yakın zamanda Tahran'da kurulacağını açıklamasının ardından bu şube Tahran'da tescil edildi. 

Sp14

Tüm bu çabalara rağmen uygulama aşamasına gelince sadece İran değil kimi Avrupalı uzmanlar ve siyasetçiler bile Avrupa'nın İNSTEX'i uygulamalı olarak hayata geçirmesinde tereddüt duymaktadırlar. Bu hususta Almanya'nın Deutsche Welle kanalının sitesi, Almanya, Fransa ve Britanya tarafından İran ile ticareti kolaylaştırmak için hazırlanan İNSTEX özel mali mekanizmasını yaş baruta benzeterek bu mekanizmanın şimdiye kadar zaten Amerikan yaptırımlarından muaf tutulan ilaç ve gıda maddeleri ticareti ile kısıtlı kaldığını yazmıştır. 

Bunlara ilaveten şimdiye kadar İNSTEX'e sadece bir kaç milyon Euro para aşılanmıştır. Kimi uzmanlara göre Avrupa Birliği ve Avrupa Troykasının görüşlerinden yola çıkarak bu özel mali mekanizmanın geliştirilmesi ve büyütülmesi bile İran'ı Amerika yaptırımlarından koruyamayacaktır. 

Batılı uzmanların biri bu hususta şöyle bir değerlendirmede bulunmaktadır: "Bu aşamada İNSTEX, İran ve Avrupa arasındaki insani ilişkilerin korunmasında bile etkili olmamıştır."

Bu uzman açısından İran'ın Bercam Nükleer Anlaşmasının imzalandığı dönemdeki ekonomik duruma dönmesi için milyarlarca Euro'nun İNSTEX'e aşılanması gerekiyor. Bunun yanı sıra Çin ve Rusya da 4+1 grubunun diğer üyeleri olarak bu mekanizmayı desteklemesi gerekiyor.  

İran İslam Cumhuriyeti İNSTEX'in petrol ihracatını da kapsamasını istiyor. Buna rağmen Tahran'ın bu meşru isteği Avrupalıların umursamaz tavrı ile karşılaşmıştır. Bu da doğal olarak İran'ın tepkisine neden olmuştur. 

Brookings enstitüsündeki İran işleri analisti Suzanne Maloney bu hususta şöyle düşünüyor. "İran Bercam Nükleer Anlaşmasının kimi kısıtlamalarını geçerek  Amerika ve diğer kar sahibi tarafların tepkilerini ölçmek istiyor. Dengesiz Amerika hükümetini ölçüp anlaşmanın diğer taraflarına acil durumu göstermeye çalışmanız çok etkili bir yöntemdir. "

İran, Avrupa Birliğini Bercam Nükleer Anlaşmasını doğru uygulamadığından dolayı eleştirip bir yandan da Amerika'nın yaptırımlarının etkisini azaltmak için tasarlanan İNSTEX özel mali mekanizmasının da işlevsiz olduğunu söylüyor. Böylece İran ve Avrupa arasındaki özel mali sistem, şimdiye kadar ekonomik mekanizma olmaktan ziyade Avrupa ve Amerika'nın karşı karşıya kaldığı siyasi bir karşılaşma olmuştur.

Rusya ise son zamanda İNSTEX'e katılmaya hazır olduğunu söylemişti. Ancak daha sonra Rusya zaten Amerika'nın Bercam Nükleer Anlaşmasından çıktığından beri İran ile ticaretini sürdürdüğünü bu yüzden artık İNSTEX çerçevesinde ticaret yapmaya gerek kalmadığını bildirdi. 

Buna rağmen Avrupalı üst düzey makamlar bundan farklı düşünüyorlar. Bu doğrultuda Avrupa Birliği Dış Temsilcisi Federica Mogherini'nin danışmanlarından Nathalie Tocci Rusya'nın yardımları ile İNSTEX'in petrol ihracatında da kullanılır hale geleceğini söyledi. 

Tocci bu hususta şöyle bir açıklamada bulundu: "Fikrimiz Avrupa Birliği, Avrupa'ya enerji ihracatçılarından olan Rusya ve İran arasında bir üçgen oluşturulması. "

Bu fikrin gerçekleşmesi halinde Amerika ciddi derecede öfkelenecektir. Tabii Mokova açısından Avrupalıların İNSTEX hakkındaki vaatlerinin hayata geçirilmesi ve de ülkelerin İran ile ticareti devam ettirmelerinin Amerika'nın tek taraflı zorba girişimleri karşısında direnme anlamına gelir. 

Washington defalarca İNSTEX ile işbirliği yapacak ülkeleri ağır yaptırımlara tabi tutmakla tehdit etmiştir. 

Ekonomi uzmanı Andreas Schwitzer bu konu hakkında şöyle düşünüyor: "Amerika için İNSTEX'in petrol ihracatında da rol oynaması Avrupa'nın bağımsızlığını bildirmesi anlamına gelir. Avrupa kendi siyasi ve ekonomik bağımsızlığını koruyabilir. Ancak Amerika tarafından gelen darbelere de dayanması gerekiyor."

Görünen o ki Avrupalı küçük ve ortak boyutlu şirketler ve işletmeler İNSTEX özel mali mekanizmasından en büyük karı elde edecektir. Ancak Washington denetiminde faaliyet gösteren büyük Avrupalı şirketlerin İran ile ticaret yapmak için riske girmeyeceği söylenebilir. Buna rağmen Avrupa Birliği Almanya, Fransa ve Britanya gibi üç büyük ülkenin yanı sıra diğer Avrupa ülkelerinin de İNSTEX'e katılmasını istiyor. 

Bu doğrultuda Avusturya, Belçika, Finlandiya, Hollanda, Slovenya, İspanya ve İsveç'ten oluşan 7 Avrupalı ülke Haziran 2019'da Bercam Nükleer Anlaşmasını destekleyerek İNSTEX'e katılacaklarını bildirdiler. 

Hollanda da İNSTEX'e katılmak istediğini bildiren ülkelerdendir. Böylece İran ile İNSTEX çerçevesinde ticaret yapmak isteyen ülkelerin sayısının artması bekleniyor. 

Bercam Nükleer Anlaşmasının uygulanmasını denetleyen Avrupalı tarafın temsilcisi Helga Schmitd de İNSTEX'in bir an önce uygulanmasına vurgu yapmaktadır. Helga Schmitd bu hususta şöyle bir açıklamada bulunmuştur: "İNSTEX halihazırda hayata geçirilmiş ve ilk işlemler de yapılmış. Daha fazla Avrupa Birliği üyesinin bu mekanizmaya katılması bekleniyor.

Bu iddiaya rağmen İNSTEX çerçevesindeki işlemler hala pilot aşamasında olup çok kısıtlı kalmıştır. Buna ilaveten esasında bu mali kurumun hangi bankalar aracılığı ile faaliyetlerini yürüteceği hala belli değildir.