Arafat Elaşikin kitabının uluslararası alanda kayda geçmesi

Arafat Elaşikin ve Arsatul Arifin hat nüshası UNESCO'nun dünya hafıza programının bölgesel listesinde kayda geçti.

18 ila 20 mayıs tarihlerinde Viyetnamda düzenlenen NNESCO hafıza komitesi toplantısında sunulan 16 eserden 14'ü kayda geçti ve İrandan Elaşikin kitabı onaylanan kitaplar arasındaydı. Bundan önce İrandan Elmesalek velmemalek ve Nedidad, Cane mercan ve kerbelanın görüntüler belgeleri adlı 4 eser UNESCO'nun dünya hafıza programı Okyanusya ve asya listesinde kayda geçti. İrandan Safevi döneminin idari teşkilatları belgeleri mecmuası, Reşidi Rob vakıfname, Eltefhim Vael Sınai Eltencim ve askeri penc genc, Harezm şahi Zahire, Mesalek velmemalek ve Sadi külliyesi dünya hafızasında kayda geçmiştir.

Arafat Elaşikin ve Arsat Elarifin gibi hat nüshaları hicri kamei 11. yüzyılda yaşayan irfani farsi tezkerelerinin en önemlisi olan Takiyeddin Ohedinin eseridir ve melik milli müzesi ve kütüphanesinde muhafaza edilmektedir. Bu değerli eser irfan, ariflerin geçmişi ve tarikat adabı gibi konuları içererek İslami ve İranlı kültür ve medeniyetinin en önemli tezkerelerinden sayılır. Hicri kameri 11. yüzyılı Farsça dilinde kapsamlı tezkerelerin yayınlanması dönemidir. Tezekere edebiyat dünyasında geniş anlatım ve şerh manasındadır ve bu şerhte şairlerin öz geçmişleri ve yaşamları yazılır. Bu gibi kitaplar telifi safevi döneminden önce pek yayınlanmazdı ve bundan başka lebab ufi ve tezkeretul şuaradan başka kitaplar da yayınlanmadı. Bu dönemde timurilerin Hindistanda doruğa ulaştılar ve bu yüzden şahın Farsça diline ilgi duyması nedeniyle İranın edebiyat sevenleri Hindistan'a göç ettiler.

Onlar Şah Tahmasbın şiddetli taassubu dolayısıyla edebi faaliyetlerini rahatlıkla yapamıyorlardı ve Timurilerin şiire büyük ilgi duydukları haberi İrana ulaştı ve Hindistan'a seferler düzenlemek konusunda şüpheye düştüler. Takiyeddin Ohedi şairlerle birlikte Hindistana seferler düzenledi ve ömrünün sonuna kadar orada kaldı ve bu ülkede de hayatını kaybetti. Bu dönemde Farsça şairler konusunda üç tezkere ortaya çıktı ancak bunların o güne kadar eşine rastlanmayan eserler olduğunu söyleyebiliriz. Bu eserlerin Ateşkede Azer ve Mecmeul Fusaha gibi eserler hala varlığını sürdürüyordu. Bu tezkereler şunlardan ibaretti: 'Takiyeddin Kaşinin telif ettiği Hulasa Elşiir, Taki Ohedinin kaleme aldığı Arafatulaşikin, Suhufulibrahim üç binden fazla dinleyicinin merak saldığı eserlerdir.

Adı geçen tezkereler genel manada olup 3 binden fazla şairin şiirlerini içerip diğer tezkereler gibi şairlerin yaşamları ve şairlerin zikri ve Alfabe tarihinin listeleri de içermektedir. Başta dr Futuhi olmak üzere diğer araştırmacılardan bazıları da Arafatulaşikin kitabını bir çeşit edebi kitap olarak niteleyip üstelik eserin yazarı şairleri tarihi zamanların temeline göre tanıtmaktadır. Tezkeretul Arafat Elaşkinde ilk, orta ve son olmak üzere üç grupta liste haline getirilmiştir. Ancak orta ve son dönemlere ait şairler ilk grupta yer almışlardır.

Arafatul Aşikin eserinin en önemli özelliklerinden biri tarihi, edebi ve sosyal alanlardaki bilgileri içermesidir ki bu olay diğer tezkerelerde az görülmektedir. Tarihi edebi kitaplarında genelde şairler ve edebi toplumun sosyal şartlarını rahatlıkla görebiliriz. Örneğin edebi çevreler ve edebiyat hamileri kurumları ve şairlerin çalışmaları tarihçilerin ilgi duydukları konulardı ve şairlerin sıralamaları edebi tarihçilerin çalışmaları arasındadır. Sanatçıların ferdi özellikleri ve yöntemleri ve zamanın zevklerinin gösterilmesi tarihi edebi özelliklerinden sayılır ki arafatulaşikin eserinde de gözler önüne serilmiştir.

Arafatın tezkereleri arasındaki önemi edebi tarihi eserlerine yakınlaşmak noktasında görülmektedir. Örneğin diğer tezkerelerin altında şairin adı ve onun yaşam bilgileri zikredilmiştir. Ancak Babafagani ve onun kendi dönemindeki etkileşim alanları hakkında bilgilenmek istiyorsak bu tezkerenin 11 yerinde onun hakkında bilgiler mevcuttur. Babafaganinin hicri kameri 925 de vefat ettiği ve hicri kameri 990 ila 1000 yılları arasında hangi kentlerde hangi şartlarda yaşadığı ve edebi faaliyetleri neler olduğu ve kimlerin onun divanını okuduğu gibi bilgiler de mevcuttur. Bu bilgiler Babafaganiye yönelik bakış açısını gözler önüne seriyor ve bunları çok az tezkerede görebiliriz.

Arafatulaşikin ve arsatularifin tezkeresinin diğer tezkerelerden ayırabilen özelliklerinden biri de yöntem tanımının yapılmasıdır. Sahibularafat Elaşikinin bilgileri yöntem tanımı alanındadır ve bu yöntemlerin tanıtılması konusunda en başarılı çalışmalarından biridir. Arafatulaşikin eserinin müellifi Taki Ohedinin Ezregi Herevi ve Kemaleddin İsmail İsfahani hakkındaki bakış aşısı bir edebi tarihçinin tarihi veya edebiyat tarihini kendi zamanı ve şevki babında yeniden gözden geçirmektedir. Yani her tarihi ve edebi nesil kendi özel edebi tarihini yazmaktadır. Erzegi Hereviye Taki Ohedinin bakış açısıyla bakıldığında Erzeginin şiirleri özel öneme sahip olmasını sağlamaktadır. Kemaleddin İsmail İsfahaninin şiirlerinde onun Hakanide olduğu kadar ne gibi zorluklar ve çileler çektiğini görebiliyoruz.

Arafatulaşikin kitabının diğer özelliklerinden biri de onun çağdaş meseleleri gündeme getirmesidir. Birçok uzmana göre, bu eser Arafatulaşikin eserinin son kısmı bu eserin ilk başları ve orta kısımlarından daha fazladır. Eldeki belgeler bu eserin yazarı hayatta olduğu sürece kendi eserlerini yeniden gözden geçirdiğini göstermektedir. Arafatulaşikin eserinin yazarı ayrıca kendi döneminde yaşayan yazarlarla haşir neşir içinde olduğu onun zevklerini biliyordu. O ayrıca kendi dönemindeki grup ve genel yöntemleri gibi yöntemleri akımcılık açısından ele alıyordu ve diğer şairlerin özellikle Muhteşemin yöntemlerini ele alıyordu.

Arafatulaşikin eserinin yazarının kendi eseri hakkındaki eleştirisi bu eserin diğer tezkerelerden ayırt edilmesini sağlayan bir etkiye sahipti. Eserin yazarı kendinden başka şairlere yönelik eleştirilerini kendi eserlerinde beyan etmiştir. Dr Mahmut Futuhi bu konuda şunları belirtti: ' Arafatulaşikin eserindeki 900 edebi eleştiri deyimini çıkardım öyle bir çıkarma ki ondan sonra diğer tezkerelerde yaygın hale geldi ve eğer bundan önceki tezkerelere özellikle arafatulaşikinden 20 yıl önce yedi iklim eseri veya şiirlerin özeti gibi eserlere bakılırsa bu deyimleri göremeyiz. Bizde Farsça dilindeki bu değerli eserin UNESCO dünya hafıza komitesinde kayda geçmesini tüm İranlılara ve dünyadaki çeşitli kültürlere sahip olan milletlere tebrik ediyoruz.001