Buteflika’nın 18 yıllık cumhurbaşkanlığı döneminde Cezayir

Cezayir, 1962 yılında ve tam 132 yıl süren Fransa’nın sömürü döneminin ardından bağımsızlığına kavuştu.

Fransa sömürüsü ile mücadelede bir milyon şehit veren Cezayir aynı zamanda Arap dünyası ve Kuzey Afrika ülkeleri arasında bir milyon şehit diyarı olarak da anılmaktadır.

Cezayir 1962 yılından beri şimdiye kadar 5 Cumhurbaşkanı gördü, fakat bu süre içerisinde ülkeyi 7 kişi yönetti.

1992 ila 1994 yılları arasında Cezayir’de iktidar bu ülkenin yüksek konseyinin elindeydi ve bu iki yılda Cezayir’de iktidarın başında bulunan Muhammed Busiyaf ve Ali Kafi, Cumhurbaşkanı olarak değil, yüksek konseyin Başkanı olarak ülkeyi yönetti.

Cezayir’in ilk Cumhurbaşkanı Ahmet bin Bala idi ve 1962 ila 1965 yılları arasında iktidarın başında yer aldı, fakat 1965 yılında savunma Bakanı Huvari Bumedin’in yaptığı darbe ile iktidardan uzaklaştırıldı. Huvari Bumedin de 1978 yılına kadar tam 13 yıl boyunca Cezayir’i yönetti. Huvari Bumedin’in ölümünden sonra Şazli bin Cedid iktidarın başına geçti, ama o da 14 yıl sonra ordunun baskıları sonucunda görevinden istifa etti.

Şazli bin Cedid istifa edince, Cezayir’de yüksek konsey kuruldu ve Muhammed Busiyaf konsey Başkanı oldu ve böylece iktidarın başına geçti. Ancak Busiyaf iktidarın başına geçtiği ilk yılda, yani 1992 yılında suikaste uğradı ve böylece Ali Kafi iktidarı ele geçirdi.

1994 yılında yüksek konsey dönemi sona erdi ve bir kez daha cumhurbaşkanlığı mevkii gündeme geldi ve General Emin Zeruval Cumhurbaşkanı seçildi. General Emin Zeruval 1998 yılında Abdulaziz Buteflika erken seçimle Cumhurbaşkanı seçilinceye dek Cezayir’i yönetti.

Şimdi ise Buteflika 1998 yılından beri 18 yıldır Cezayir’de iktidarın başında bulunuyor. buteflika şimdiye kadar dört dönem cumhurbaşkanlığı seçimlerine katıldı ve her dört dönemde en ufak sorunla karşılaşmaksızın zafer kazandı.

Halen Cezayir’i yöneten Buteflika şimdiye kadar kendisinden önceki dört cumhurbaşkanının toplam cumhurbaşkanlığı döneminden daha uzun süre bu ülkeyi yönetti.

Buteflika’nın dört dönem cumhurbaşkanlığı seçimlerine katılması ile ilgili dikkat çeken bir nokta ise her dört dönemde Buteflika’nın rakipleri seçimlere hile karıştırıldığı yönünde itirazda bulunmalarıydı, hatta 1999 yılında düzenlenen ve Buteflika’nın ilk kez aday olduğu seçimlerde her altı rakibi ordunun seçimlere karıştığını ve seçimlere hile karıştırıldığını belirterek seçimlerden çekildi.

Bu arada Buteflika 2014’de düzenlenen cumhurbaşkanlığı seçimlerine sağlık durumu seçim kampanyalarını şahsen yürütmesine müsaade etmemesine karşın dördüncü kez adaylığını koymuştu.

Buteflika’nın Cezayir’de en önemli icraatı, bu ülkede on yıl süren iç savaşı sonlandırmaktı. Cezayir 1992 yılından sonra iç savaşa sürüklendi ve bu savaş 2002 yılında 150 ila 200 bin kayıpla sona erdi.

Cezayir Buteflika’nın 18 yıllık cumhurbaşkanlığı döneminde siyasi açıdan otoriter yapısını takviye etme yönünde hareket etti. Cezayir anayasasına göre bu ülkede cumhurbaşkanlığı dönemi beş yıldı ve bir kişi ancak iki kez art arda Cumhurbaşkanı olabiliyordu, fakat Buteflika 2008 yılında anayasada yaptırdığı değişiklikle bu kısıtlamayı kaldırdı ve üçüncü kez 2009 yılında ve dördünce kez de 2014 yılında Cezayir Cumhurbaşkanı oldu.

Öte yandan Cezayir’de cumhurbaşkanlığı seçimlerinde muhalifler Buteflika’yı seçimleri meşru göstermek için bir kaç göstermelik adayı seçim arenasına çıkarmakla suçluyor. 2009 seçimlerinde Cezayir basını Betuflika’nın seçimlerde rakipleri için tavşan tabirini kullandı. Buteflika’nın muhalifleri onu aynı zamanda halkın oylarını satın almak için devletin bütçesini kullanmakla da suçluyor. Muhalif akımlara yüklü paralar vererek seçimlerin dışına çıkarmak, çiftçilerin borçlarını silmek ve öğrencilerin burs miktarını arttırmak, Buteflika’nın 2004, 2009 ve 2014 seçimleri sırasında baş vurduğu yolsuzluklar şeklinde gündeme geliyor.

Cezayir’in 54 yıllık bağımsızlık yıllarında bu ülkenin anayasası 8 kez düzeltildi, ki bunlardan üçü, Buteflika’nın 18 yıllık cumhurbaşkanlığı döneminde oldu ve en sonuncusu da 2015 yılındaydı.

Geçen sene cezayir anayasasında yapılan değişikliklerden biri, cumhurbaşkanlığı için her adayın ancak iki kez ve beş yıllık süreler için seçilmesidir. Üstelik bu konunun daha ileriki anayasa reformlarında yeniden düzeltilme hakkı da ortadan kaldırılmıştır. Bir başka ifade il yeni düzenleme Cezayir’de cumhurbaşkanlığı süresini ve şartlarını 2008 yılındaki şartlara geri götürdü.

Başkanlığını bağımsız şahsiyetlerin üstleneceği seçimleri bağımsız bir şekilde gözetleyecek daimi ve bağımsız bir seçim yüksek komisyonunun kurulması, son anayasa reform paketinde yer alan bir başka maddeydi

Gerçekte Cezayir’de cumhurbaşkanlığı süresinin iki beş yıllık dönemlerle sınırlandırılması ve seçimleri gözetlemek üzere bağımsız ve daimi bir seçim yüksek komisyonu kurulması, Cumhurbaşkanı Butlefika’nın Cezayirli muhaliflerin sesini duymaya başladığını ve kendisinin cumhurbaşkanlığı döneminin sonunu, Cezayir’de otoriterlik döneminin sonu ile eşzamanlı yaptığını gösteriyor.

Aslında Butlefika’nın Cezayir’de 18 yıllık cumhurbaşkanlığı döneminde parlamento gibi gözetim mekanizmaları pratikte gücünü ve etkinliğini kaybetti. Siyasi açıdan bakıldığında pasif devlet erkanları, akrabalık bağlarının hakimiyeti ve demokrasinin zayıf düşmesi, Butlefika döneminde Cezayir’in karşı karşıya kaldığı en önemli siyasi sıkıntılar oldu.

Bu arada Abdulaziz Buteflika Cezayir’de İslamî hareketi de zayıflattı. Arap dünyasında 2011 yılında iktidarlara karşı ayaklanmalar başladığında Cezayir’de İslamî hareketler Buteflika’ya karşı halkı harekete geçirme gücünden yoksundu. Buna karşın Buteflika Cezayir İslamî hareketini yok etmedi ve sadece bu hareketi zayıflattı.

İktisadi açıdan bakılınca, Cezayir Buteflika döneminde on yıllık iç savaşın sona ermesi ve ayrıca petrol fiyatlarının yükselmesi yüzünden ekonomik büyümeye şahit oldu. Buna karşın Cezayir ekonomisinin büyük ölçüde enerji gelirine bağlı olduğu da belirtilmelidir. Cezayir’de gayri safi milli hasılanın üçte biri, hükümetin gelirlerinin üçte ikisi ve ihracat gelirlerinin %95’i enerji ihracatından karşılanıyor.

Cezayir Nijerya ve Libya’dan sonra Afrika kıtasında en büyük petrol kaynaklarına sahip olan ülkedir. 2012 yılında bu ülkenin petrol kaynakları 12.2 milyar varil tahmin edildi.  Yine Cezayir, Afrika kıtasında doğalgaz kaynakları bakımından da da ikinci sırada yer almaktadır.

Bu arada son iki yılda petrol fiyatlarının düşmesi Cezayir’de ekonomik sıkıntıları tırmandırdığı da belirtilmelidir. Dünya bankasının verilerine göre Cezayir’in 2015 yılında enerjiden geliri 2014 yıla oranla 34 milyar dolar geriledi ve 2016 yılında da 26 milyar dolar azalacağı anlaşılıyor.

Cezayir’in ekonomik büyümesi 2014 yılında %4.3’ten 2015 yılında %2.8’e geriledi. Yine 2013 yılında bu ülkenin döviz stokları 201 milyar dolar iken, 2015 yılında 151 milyara düştü ve 2016 yılında 121 milyar dolara kadar düşmesi bekleniyor.

Öte yandan 2014 yılında Cezayir’in bütçe açığı gayri safi iç hasılanın %6.2 kadarıyken bu oran 2015 yılında %11.5’e yükseldi. Yine hükümetin verileri bu ülkede işsizlik oranını %10 olarak gösterirken gayri resmi veriler bu oranın %22’nin üzerinde olduğunu gösteriyor. Butlefika yönetiminin gelirlerinin önemli bir bölümü diğer Arap ülkelerinde olduğu gibi sübvansiyonlara ayrılıyor.

Cezayir Butlefika’nın döneminde dış politika arenasında bağımsız bir ülke görünümünde yer aldı. Bu bağımsız tutum özellikle 2011 yılında Arap dünyasını saran hareketten sonra daha da belirgin hale geldi. Cezayir devleti Arabistan’ın başını çektiği Arap ülkelerinin Suriye’yi Arap birliğinden ihraç etme ve ayrıca bu birliğin Lübnan Hizbullah hareketini terörist ilan etme kararına karşı çıktı.

Cezayir devleti Arabistan rejiminin Yemen’e karşı kurduğu askeri ittifaka da karşı çıktı ve Suud rejiminin kurduğu bu ittifakta yer almadı.

Öte yandan Cezayir’in Batı, Afrika birliği ve Arap birliğinden sorumlu Bakanı Abdulkadir Mesahil Mayıs 2016 tarihinde Şam’ı ziyaret ederek Suriye Cumhurbaşkanı Beşar Esad ile görüştü. Bu ziyaret, bundan önce Suud rejimi Veliaht prensini Cezayir’de bir kaç milyar dolarlık yatırım vaatleri ile bu ülkeyi kendi saflarına çekmek üzere Cezayir’e gönderdiği bir sırada gerçekleşti. Çünkü Butlefika Suud rejiminin bu önerisini reddetti. Bir başka ifade ile Butlefika, Mısır lideri Sisi gibi Arabistan’ın bayrağı altına girmek istemedi

Şimdi Butlefika’nın 79 yaşına geldiği ve çeşitli hastalıklardan acı çektiği bir sırada medyada her gün Butlefika’nın ölüm haberleri yayımlanıyor. Gerçi son yıllarda bir çok kez Butlefika’nın ölüm haberi tekzip edildi.

Öte yandan Butlefika’nın 2019 yılında cumhurbaşkanlığı döneminin sonuna kadar hayatta kalıp kalmayacağı veya Cezayir kendi tarihinde altınca cumhurbaşkanını görüp görmeyeceği  bir yana, bu ülke ciddi sorunlarla uğraşıyor.

Cezayir’de petrol fiyatlarının düşmesinden ötürü yaşanan ekonomik gerileme bu ülkenin güvenlik ve sosyal alanlarda da ciddi sorunlarla karşı karşıya getirmiş bulunuyor. bu sorunlardan bazıları son yıllarda defalarca gündeme geldi. Örneğin Cezayir polisi 2015’in ilk yarısında 6200 protesto eylemine şahit oldu. Son yıllarda bu ülkede ayrıca bazı etnik çatışmalar da yaşandı ve bu çatışmalarda yüzlerce cezayirli vatandaş hayatını kaybetti.015