2017 yılında Orta Asya gelişmeleri

2017 yılında orta Asya bölgesini gözden geçirdiğimiz kısa sohbetimizde Türkmenistan, Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan ve Özbekistan’ın önemli gelişmelerine göz atacağız.

2017 yılında orta Asya gelişmeleri en çok enerji ve ekonomi meseleleri, iç ihtilaflar ve yine bölgesel anlaşmazlıklar ve bu ihtilafların ve anlaşmazlıkların çözümü doğrultusunda sarf edilen çabaların gölgesinde cereyan etti.

25 ocak 2017’de Kazakistan Cumhurbaşkanı Nur Sultan Nazarbayev, cumhurbaşkanının yetkilerinin azaltılmasını öngören programını açıkladı. Televizyon kanalı üzerinden bir mesaj yayımlayan Kazak lider Nazarbayev, yetkilerinin azaltılması ve ülkenin siyasi sisteminin parlamenter sisteme doğru yön değiştirmesiyle ilgili bir planı bulunduğunu belirtti.

Gerçekte Nur Sultan Nazarbayev Kazakistan bağımsızlığına kavuştuğu günden bu yana sürekli mevcut sorunların çözümü için başkanlık sistemini zaruri bir model olarak savunmuştu, ancak bu son mesajında artık ülkesi yeni bir modele doğru hareket etmesinin zamanı geldiğini belirtti.

Nazarbayev hazırladığı yeni planında kırk kadar yetki alanının cumhurbaşkanının elinden alınması ve parlamentoya devredilmesi gerektiğini ifade etti.

2017 yılında Kırgızistan halkı geniş iç anlaşmazlıklara ve tartışmalı seçimlere şahit oldu. Bu anlaşmazlık bazen bilinen yöntemlerle çözümlenmeyen anlaşmazlıklardı.

27 şubat 2017’de Kırgızistan’da muhalif liderlerden Ömerbeyk Tekebayev bu ülkenin güvenlik güçlerince tutuklandı. Kırgız güvenlik güçleri Tekebayev’i mali fesat ve bir Rus yatırımcı firmadan bir milyon dolar rüşvet almakla suçladı. Ancak Bişkek yönetimi muhalifleri bu kararı tamamen siyasi bir karar ve Tekebayev’in Kasım seçimlerine katılmasını engellemek için alınan bir karar olduğunu belirtti.

Yine 27 Mart 2017’de Kırgızistan’da muhalif liderlerden biri olan Almambet Şeyh Memetov da güvenlik güçlerince ve mali fesat suçundan tutuklandı. Gerçi Memetov kısa süre sonra serbest bırakıldı, fakat güvenlik yetkilileri hakkındaki dosya sonuçlanıncaya dek yurt dışına çıkışını yasakladı.

Öte yandan 30 eylül 2017 tarihinde de Kırgızistan parlamentosundan bir milletvekili de ülkenin milli güvenliğine karşı hareket etmek suçundan tutuklandı.

Kırgızistan güvenlik güçleri bu ülkede düzenlenen son seçimlerden iki hafta önce de kanatbeyk İsayev adında bir başka milletvekilini yine illegal eylem yapmak ve isyan çıkarmaya çalışmak suçundan tutukladı.

Kırgızistan güvenlik kurumlarının yayımladığı bir video kaset görüntüleri, İsayev’in şiddet olayları çıkarma karşılığında bir suç çetesine 29 bin dolar verdiğini ortaya koyuyordu.

2017 yılının ilerleyen aylarında Kazakistan Cumhurbaşkanı Nur Sultan Nazarbayev’in cumhurbaşkanının yetkilerini kısıtlayan tartışmalı planı bu ülkenin en önemli gündemi olmaya başladı. Kazakistan parlamentosu 5 Mart tarihinde cumhurbaşkanının yetkilerini kısıtlayan bir yasa tasarısını onayladı.  Kazakistan parlamentosu anayasaya ek bir maddeyi onaylayarak cumhurbaşkanının yetkilerini azaltıp yasama ve kabine yetkilerini arttırdı. Bir çok uzman ise bu gelişmenin Kazakistan’da önemli siyasi değişikliklere vesile olacağını, bir cumhurbaşkanının gönüllü olarak yetkilerini azaltması da görülmemiş bir çıkış olduğunu belirtiyor.

Siyasi güç ve iktidarı göstermek, bir çok ülke için büyük önem arz ediyor ve orta Asya cumhuriyetleri de bu durumdan müstesna olmadığı anlaşılıyor. Bu çerçevede 2017 yılının 8 Mayıs tarihinde Kazakistan eski sovyetler birliğinden bağımsızlığını kazandığı günden bu yana en büyük askeri geçit törenini düzenledi. Söz konusu askeri geçit töreni ata yurdu savunma günü olan ve Kazakistan ordusunun 25. Kuruluş yıldönümüne denk gelen günde düzenlendi. Askeri geçit törenine 70 askeri uçak ve helikopter ve 500 kadar asker katıldı.

Öte yandan 27 Haziran 2017’de Kırgızistan ve Çin ortak sınır bölgelerinde ortak askeri tatbikat düzenledi. Tatbikatın amacı silah kaçakçılığı ve terörle mücadele ilan edildi. İki ülke ortak askeri tatbikatın sırasında askeri uçak ve helikopterden yararlandı. Tatbikatı şanghay işbirliği teşkilatı ŞİT üyeleri izledi.

2017 yılında yaşanan gerginliklere ve olaylara paralel olarak bazı işbirliği gelişmeleri de yaşandı.

10 Haziran tarihinde Çin ve Kazakistan arasında imzalanan 8 milyar dolar değerindeki bir anlaşma, Kazakistan ve orta Asya bölgesi için iyi günlerin habercisi oldu. Söz konusu anlaşma Çin cumhurbaşkanının Kazakistan ziyareti sırasında ve 8 milyar dolar değerindeki toplam 24 işbirliği anlaşması çerçevesinde gerçekleşti. Bu anlaşmalar maden, enerji, sanayi makineleri, tarım makineleri ve sanayi altyapıları ile ilgiliydi.

Kazakistan ve Çin arasındaki bu anlaşmanın yanında, 26 Aralık 2017’de de Kazakistan ve Kırgızistan ortak ticaret hacmini arttırmak için istekli olduklarını ilan ettiler. Kazak lider Nur Sultan Nazarbayev Kırgız mevkidaşı ile görüşmesinde iki ülkenin 2020 yılına kadar ikili ticaret hacmini bir milyar dolar seviyesine yükseltmeleri gerektiğini belirtti. Kırgızistan Cumhurbaşkanı da iki ülkenin ilişkilerine ve Kazakistan’ın ülkesinin en büyük ticari ortağı olduğuna işaret ederek, Kazakistan ile birlikte ortak iktisadi işbirliği ve sınır bölgelerinde ve nakliyatta ve gümrük tarifelerinde işbirliği yönünde yol haritasını uygulamak istediklerini ifade etti.

25 Eylül 2017’de de Kırgızistan ve Özbekistan iki ülkenin ortak sınırları üzerinde tarihi bir anlaşmaya vardı. Kırgızistan ve Özbekistan cumhurbaşkanları iki ülkenin 1170 km ortak sınırına hakim olan muğlak duruma son veren tarihi bir anlaşmaya imza attı. Bu rakam iki ülkenin ortak sınırlarının %80 kadarını kapsıyor. İki ülke ayrıca yakın gelecekte geriye kalan 200 kilometrelik münakaşası olan ortak sınırının durumuna açıklık getirmeleri konusunda da anlaştı.

21 Haziran 2017’de Tacikistan yönetimi İslam karşıtı uygulamalarının devamında 40 yaşın altındaki Tacik vatandaşların Hac ziyaretini yasaklayan bir yasayı onayladı. Tacikistan yönetimi bu karara gerekçe olarak radikalizmle mücadele ve bu ülkede faaliyet yürüten radikal İslamî örgütleri zayıflatmayı ileri sürdü.

Tacikistan Cumhurbaşkanı İmamali Rahman  kendi halkı arasında sekülerizmi yaygınlaştırmaya ve İslamî gelenekleri renksizleştirmeye büyük eğilimi bulunuyor. Okullarda İslamî tesettürü ve dini medreseleri yasaklamak da Rahman’ın bu yönde bazı yasaklarıdır.

2017’de Kırgızistan’da gergin geçen seçimler sonunda Sorenbay Cinabekov’un Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından sona erdi. Kırgızistan’da düzenlenen cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oy sayımı tamamlandıktan sonra Cumhurbaşkanı Elmas Beyk Atambayev’in ikinci kez Cumhurbaşkanı seçilmediği anlaşıldı. Seçim sonuçlarına göre Sorenbay Cinabekov cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturmak için gereken oy oranına ulaştığı açıklandı.

Orta Asya bölgesinde yaşanan bir başka gelişmede, 29 Aralık tarihinde Kazakistan yönetimi Rohingyalı Müslümanlara ve Antigoa ve Barboda fırtınasının mağdurlarına 650 bin dolar insani yardım göndereceğini açıkladı. Bu yardımlardan 150 bin doları fırtına mağdurlarına ve 500 bin doları da Rohingyalı Müslümanlara verileceği belirtildi.

2017 yılı orta Asya bölgesinde bazen birbirine tamamen zıt olan gelişmeler yaşandı. Kuşkusuz dünyanın bu bölgesi 2017 yılında eski sovyetler birliğinden geriye kalan sıkıntılarda ve bağımsızlıktan sonra yaşadıkları yapısal sorunlardan kurtulmaya çalıştı. Gerçi bu yolun çok uzun ve çok engebeli olduğu anlaşılıyor.