استعمار در آفریقا؛ زخمی باز و مطالبه‌ای برای عدالت تاریخی 

پارس‌تودی - استعمار در آفریقا تنها یک فصل از تاریخ نیست؛ زخمی باز است که هنوز بر زندگی، فرهنگ، اقتصاد و محیط‌زیست مردم این قاره سایه انداخته است.

به‌گزارش پارس‌تودی، استعمار در آفریقا تنها یک فصل از تاریخ نیست؛ زخمی باز است که هنوز بر زندگی، فرهنگ، اقتصاد و محیط‌زیست مردم این قاره سایه انداخته است، چنان‌که کنفرانس الجزیره که چندی پیش در این موضوع برگزار شد، بار دیگر این حقیقت را یادآوری کرد: استعمار باید به‌عنوان جنایت علیه بشریت شناخته شود و غرامت‌های تاریخی آن پرداخت گردد. 

«نیمو باسی» فعال محیط‌زیست و نویسنده‌ی اهل نیجریه در مطلبی در گاردین از برگزاری کنفرانس الجزایر به بررسی ابعاد استعمار در آفریقا و محورهای این کنفرانس پرداخته است. باسی در مطلبی تحت عنوان «پایان استعمار در آفریقا» می‌نویسد: اتحادیه آفریقا سال ۲۰۲۵ را با شعار «عدالت برای آفریقایی‌ها و مردم با تبار آفریقایی از طریق غرامت» آغاز کرد. این شعار از کنفرانس آکرا در سال ۲۰۲۳ شکل گرفت و در ادامه، الجزایر میزبان نشستی تاریخی شد که هدف آن جرم‌انگاری استعمار و پیگیری غرامت‌ها بود. این نشست، صدای مشترک رهبران و اندیشمندان آفریقایی را به گوش جهان رساند: استعمار نه یک فرآیند تمدن‌ساز، بلکه سیستمی از خشونت، بهره‌کشی و تخریب بوده است. از کنگو و کامرون گرفته تا الجزایر و نیجر، ردپای استعمار همچنان در زندگی روزمره مردم دیده می‌شود. این کنفرانس یادآور شد که استعمار گذشته‌ای دور نیست، بلکه واقعیتی زنده است که در قالب نواستعمار، تصاحب زمین، استخراج منابع و حتی «استعمار کربنی» ادامه دارد. 

از دهه‌ی ۱۹۹۰، رهبران آفریقایی بارها بر ضرورت پرداخت غرامت تأکید کرده‌اند. «اعلامیه ابوجا» در سال ۱۹۹۳ نخستین سندی بود که به‌طور رسمی خسارت‌های ناشی از استعمار و برده‌داری را به‌عنوان بدهی اخلاقی و تاریخی جهان نسبت به آفریقا معرفی کرد. این سند تأکید داشت که آسیب‌های استعمار «مسئله‌ای مربوط به گذشته نیست» بلکه در زندگی امروز آفریقایی‌ها و اقتصادهای جهان سیاه همچنان آشکار است. این مطالبه در طول سه دهه‌ی اخیر بارها در قالب کنفرانس‌ها و نشست‌های بین‌المللی مطرح شده است، اما کنفرانس الجزیره نقطه‌ی عطفی تازه بود؛ زیرا برای نخستین بار موضوع «جرم‌انگاری استعمار» به‌طور جدی در سطح بین‌المللی مطرح شد. 

در کنفرانس الجزیره، نمایندگان کشورهای آفریقایی بر این نکته تأکید کردند که استعمار، همانند برده‌داری، باید به‌عنوان جنایت علیه بشریت شناخته شود. آنان یادآور شدند که آثار استعمار هنوز پایان نیافته و حتی امروز نیز بقایای آن در قالب مرزهای تحمیلی، بهره‌کشی اقتصادی و تخریب محیط‌زیست ادامه دارد. پیشنهاد شد «روز آفریقا» برای یادبود قربانیان برده‌داری و استعمار اعلام شود. همچنین به نمونه‌های تاریخی از جنایات استعمار از جمله آزمایش‌های هسته‌ای فرانسه در الجزایر، استخراج بی‌رحمانه‌ی طلا در اوبواسی غنا، زغال‌سنگ در ویت‌بانک آفریقای جنوبی، نفت در سودان جنوبی و اورانیوم در نیجر اشاره شد. این مثال‌ها نشان می‌دهد که استعمار نه تنها جان انسان‌ها را گرفت، بلکه محیط‌زیست و منابع طبیعی قاره را نیز نابود کرد. چنان‌که در پنل «تأثیرات زیست‌محیطی استعمار» تأکید شد که استعمار بر پایه‌ی استخراج شکل گرفته و همچنان در قالب «نواستعمار» و «استعمار کربنی» ادامه دارد. استعمار همه‌چیز را می‌بلعد؛ نیروی کار، فرهنگ، داده، منابع طبیعی و حتی آینده‌ی نسل‌ها. استعمار با تصاحب زمین و استخراج بی‌حد و مرز منابع، تخریب گسترده و اغلب غیرقابل بازگشت محیط‌زیست را رقم می‌زند. نمونه‌ی بارز آن، تخریب دلتا نیجر در نیجریه است که از دوران استعمار تا امروز ادامه دارد. 

شرکت‌کنندگان بر ضرورت تدوین قوانین جدید توسط اتحادیه آفریقا تأکید کردند؛ قوانینی که حقوق طبیعت را به رسمیت بشناسد، فلسفه‌ها و فرهنگ‌های بومی آفریقایی را در محیط‌زیست‌گرایی به کار گیرد، از ابتکارات مردمی برای توقف گسترش مناطق قربانی سوخت‌های فسیلی حمایت کند و مرزهای استعماری را که تنها برای بهره‌کشی ترسیم شده بودند، از نقشه‌ی قاره پاک کند. این پیشنهادها نشان می‌دهد که مبارزه با استعمار تنها به گذشته مربوط نیست، بلکه آینده‌ی آفریقا را نیز شکل می‌دهد. یکی از نکات کلیدی کنفرانس این بود که استعمار یک «سیستم» است نه یک رویداد تاریخی. این سیستم بر پایه‌ی سلطه، بهره‌کشی و تحمیل ارزش‌های بیگانه بنا شده و تا زمانی که ساختارهای آن از بین نرود، استعمار در اشکال جدید ادامه خواهد داشت. شرکت‌کنندگان تأکید کردند که آموزش، بازسازی فرهنگ و بازگرداندن نظام‌های بومی حکمرانی، بخشی از راهکارهای مقابله با استعمار هستند. 

«اریک فیلیپس» معاون کمیسیون غرامت برده‌داری کاریکوم در این زمینه هشدار داد: «ما نباید زندانی گذشته‌ی خود باشیم، بلکه باید معمار آینده‌ی خود باشیم.» این جمله، دعوتی به اقدام بود؛ نه فقط برای مردم، بلکه به‌ویژه برای رهبران سیاسی آفریقا که باید با شجاعت و اتحاد، آینده‌ای عادلانه و آزاد برای نسل‌های بعدی بسازند. 

ad