علی بنابیطالب وصی پیامبر اسلام کیست و چرا پیروان اهلبیت او را امام خود میخوانند؟
-
فاتح خیبر، اثر نقاش معروف ایرانی حسن روح الامین. این اثر با الهام از واقعه کندن در قلعه خیبر توسط امام علی نقاشی شده است. این قلعه مربوط به یهودیان جنگافروز و توطئهگر شمال مدینه بود
پارستودی- علی بن ابی طالب (۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق.)، امام اول پیروان اهلالبیت، صحابی، راوی، پسرعمو و داماد پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم)، کاتب وحی و چهارمین خلیفه از خلفای راشدین نزد اهل سنت است.
علی بن ابیطالب ملقب به امیرالمؤمنین، وصی، پسر عمو و داماد حضرت محمد و همسر حضرت زهرا و پدر امام حسن و امام حسین و زینب کبری است. به گواه منابع تاریخی اهل سنت و شیعه، آن حضرت اولین مردی است که به پیامبر اسلام ایمان آورد و از سوی پیامبر به صورت اختصاصی لقب امیرالمؤمنین را داشت. او یکی از اهلالبیت پیامبر است که درباره آنها آیه مهم تطهیر نازل شده است: «...إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا» (احزاب، 33).
پیامبر اکرم حضرت علی را به دستور خدا در غدیر خم به عنوان وصی و جانشین سیاسی-دینی خود تعیین نمود و از مردم برای او بیعت گرفت. البته پس از رحلت پیامبر در سال ۱۱ هجری، عواملی سبب شد که این جانشینی تحقق نیابد و او از خلافت مسلمین پس از رحت پیامبر تا سالیان بسیاری دور بماند. آن حضرت عملا 25 سال بعد و پس از عثمان به خلافت برسد. موضوع خلافت امام علی مسئلهای است که به سبب آن مسلمانان به دو گروه شیعه و سنی تقسیم میگردند؛ شیعیان، آن حضرت را خلیفه بلافصل و منصوب شده توسط پیامبر اسلام دانسته و مدیریت سیاسی جامه اسلامی و انتخاب ولی امر امت مسلمان را دارای قاعده الهی و مبتنی بر ضوابط شرع و دستورات قرآن و سنت میدانند؛ در مقابل اهل سنت، امام علی را چهارمین خلیفه دانسته و هرشخص مسلمان که بتواند به جایگاه حاکمیت از طریق انتخاب سفارشی، گروهی، وراثت و یا با جنگ و قدرتورزی برسد را ولی امر مسلمین تعریف میکنند.
در این مطلب از پارستودی با امام علی براساس منابع معتبر تاریخ اسلام آشنا میشوید:
ولادت، خانواده و دامادی پیامبر
علی بن ابیطالب در سیام عام الفیل (۱۰ سال پیش از بعثت) در روز جمعه سیزدهم ماه رجبدر خانه کعبه متولد شد. پدر ایشان ابوطالب عموی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و مادرش فاطمه بنت اسد نام داشتند، که هر دو از تیره بنی هاشم از قبیله قریش در مکه بودند.
امام علی در ذى الحجّه سال دوم هجرى و در سن ۲۴ سالگی با حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) دختر پیامبر اسلام، ازدواج نمود. فرزندان آن حضرت از حضرت فاطمه علیها السلام عبارتند از: امام حسن (که در سال 50 در مدینه و دوران معاویه بن ابیسفیان شهید شد)، امام حسین (که در سال 61 در کربلا توسط یزید پسر معاویه شهید شد)، حضرت زینب و حضرت ام کلثوم. حضرت زهرا 6 ماه پس از رحلت پیامبر اسلام و در جوانی از دنیا رفت و حضرت علی پس از او همسرانی دیگر اختیار کرد و صاحب فرزندانی دیگر نیز شد.
حضرت علی در جنگهای صدر اسلام
پس از هجرت مسلمانان به مدینه، غزوات پیامبر با مشرکین و منافقین و اهل کتاب آغاز شد. علی علیه السلام -به جز غزوه تبوک که به فرمان پیامبر برای جلوگیری از دسیسه مشرکان و فتنه احتمالی منافقان در مدینه ماند، در همه این جنگها حضور داشت و در تمام این جنگها پرچمدار مسلمین بود. سیره نویسان از رشادتها و فداکاری های علی علیه السلام در این غزوات فراوان نوشته اند. در جنگ احد و هنگام فرار برخی مسلمانان و ماندن علی بن ابیطالب در حراست از پیامبر صلی الله علیه وآله، ایشان درباره امام علی فرمود: «هُوَ مِنِّی وَ أَنَا مِنْه»؛ علی از من است و من از علی هستم.
شان نزولهای منتسب به امام علی در قرآن و روایت دینی
آیه لیلة المبیت
در سال سیزدهم بعثت، با اوج گرفتن فشار مشرکان مکه بر مسلمانان و همچنین دعوت مردم یثرب (مدینه) از رسول خدا صلی الله علیه وآله، زمینه مهاجرت مسلمانان به یثرب فراهم شد. در این شرایط، مشرکان قریش تصمیم به قتل پیامبر اسلام گرفتند. در شبی که به «لیلة المبیت» معروف شد، علی علیه السلام با هدف فریب قاتلان، فداکارانه در بستر پیامبر خوابید و پیامبر در غفلت مشرکان به مدینه هجرت نمود. آیه ۲۰۷ سوره بقره به مناسبت این واقعه در شأن علی علیه السلام نازل شد: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ»؛ و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا میفروشد، و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است.
آیه مباهله
به جز آیه مشهور تطهیر که پیشتر اشاره شد، یکی از افراد مورد اشاره در آیه مباهله نیز ایشان است: آیه مباهله که منظور آیه ۶۱ سوره آل عمران است: «فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ...» طبق منابع اهل سنت و شیعه پیامبر در این ماجرا و برای اتمام حجت با علمای مسیحی، امام حسن و امام حسین را به عنوان «ابناءنا» و فاطمه را به عنوان «نساءنا» و علی را به عنوان «انفسنا» با خود همراه نمود.
حدیث منزلت
حدیث منزلت، حدیث معتبری از پیامبر اکرم نزد اهل سنت و شیعه است که به علی علیهالسلام فرمود: «أنتَ مِنّى بِمَنزلةِ هارونَ مِنْ مُوسى، اِلّا أنه لانَبىَّ بَعدى» تو نسبت به من مثل هارون به موسی هستی، جز اینکه بعد از من پیامبری نخواهد بود. بر اساس آیات قرآن، هارون در کنار نبوت دارای 4 جایگاه بود:
وزارت، با توجه به آیه: «وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَجَعَلْنَا مَعَهُ أَخَاهُ هَارُونَ وَزِيرًا»(فرقان، 35)؛
برادری و اخوت، با توجه به کلام موسی علیه السلام در آیه: «هَارُونَ أَخِي»(طه، 30)؛
قرابت، با توجه به واژه اهلی در آیه:«وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي»(طه، 29)؛
خلافت؛ «قَالَ مُوسَىٰ لِأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي»(اعراف، 142) موسى به برادر خود هارون گفت: تو اکنون جانشین من در قوم من باش؛
آیه ولایت
به گفته همه مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت آیه ۵۵ سوره مائده معروف به «آیه ولایت» در شأن علی علیه السلام نازل شده است: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ ولیّ شما فقط خدا، پیامبر و مؤمنانی هستند که نماز را به پا داشته، در رکوع زکات میدهند. به گفته مفسران این آیه برای زمانی بود که نیازمندی به مسجد آمد و درخواست کمک کرد؛ پس علی علیه السلام در حال رکوع انگشترش را به او بخشید.
آیه اولیالأمر
آیه ۵۹ سوره نساء که به «آيه اطاعت» یا «آیه اولی الامر» نیز نامیده می شود، مؤمنان را به اطاعت از خدا، پیامبر صلى الله علیه وآله و اولى الأمر فرمان داده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ...». در روایات فراوان بویژه روایات بیان شده در کلام خاندان پیامبر منظور از اولی الامر، علیبنابیطالب و امامان از نسل او عنوان شدهاند.
فعالیتهای امام علی علیهالسلام در عصر سه خلیفه نخست پس از پیامبر
- رفع مشکلات ضعفا: کار و کوشش برای تأمین زندگی بسیاری از بینوایان و درماندگان؛ تا آن جا که امام علیه السلام با دست خود باغ احداث می کرد و چاه و قنات حفر می نمود و سپس آنها را در راه خدا وقف می کرد.
- حل مسائل فکری بینادینی: پاسخ به پرسش های دانشمندان ملل و نحل دیگر، بالاخص یهودیان و مسیحیان که پس از درگذشت پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای تحقیق درباره اسلام رهسپار مدینه می شدند.
- تبیین موارد فقهی و دینی: بیان حکم بسیاری از رویدادهای نوظهور که در اسلام سابقه نداشت و در مورد آنها نصّی در قرآن مجید و حدیثی از پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله در دست نبود.
- کمک به رشد عرفانی: تربیت و پرورش گروهی از اصحاب و فرزندان آنها که ضمیر پاک و روح آمادهای برای سیر و سلوک عرفانی و اجتماعی داشتند.
- مشاوره سیاسی-اجتماعی به خلفا: اگر خطری اسلام و مسلمین را تهدید می کرد و یا تصمیم اشتباهی موجب انحراف بیشتر در دین میشد، ایشان صرفاً به عنوان یک مشاور به خلفا مشورت می دانند تا اسلام بیشتر آسیب نبیند.
بیعت مردم با علی ابن ابی طالب
پس از کشته شدن عثمان بن عفان خلیفه سوم توسط معترضان، مخالفان او که شامل انصار و مهاجران مخالف قریش، مصریان و کوفیان بودند، همگی بر خلافت علی ابن ابیطالب اتفاق نظر یافتند. ایشان نیز خلافت را در شرایط بغرنج و پراختلافی که میان مسلمانان پدید آمده بود به عهده گرفتند.
سیاستهای حکومتی
- گزینش طیفی جدید از کارگزاران در جهان اسلامی مبتنی بر منطق عدالت و بدون توجه به قدرت خاندانی
- ایجاد قوانین با نگاه به عدالت قرآنی و سنت پیامبر
- تعیین ناظران و دیدهبانان برای نظارت بر کارگزاران
سیاستها و اصلاحات اقتصادی
- شروع به آبادسازی شهری
- توسعه کشاورزی و حمایت از کشاورزان
- تقویت تجارت و تاجران
- بازرسیهای مستقیم از بازار
- تقسیم برابر ثروت هاى عمومى و به تأخیر نینداختن تقسیم آنها
- حمایت از طبقه هاى پایین جامعه
سیاستها و اصلاحات فرهنگی
- توسعه آموزش و پرورش و تربیت نیروهای آموزش دهنده به مردم
- بازداشتن از برهم زدن سنّت هاى پسندیده و ستیز با سنّت هاى ناپسند
- تقویت روحیه انتقاد از کارگزاران و ترویج سنت امر و نهی کارگزاران توسط مردم
جنگهای دوران خلافت امیرالمؤمنین
حضرت علی علیه السلام در خلافت چهار سال و نه ماهه خویش سه بار به پیکار با دشمنان خویش رفت. این پیکارها عبارتند از:
- جنگ جمل در سال ۳۶ هجری با ناکثین، کسانی که پس از در خطر دیدن موقعیت و قدرت اقتصادی خود به تحریک معاویه متحد شده و با امام جنگیدند اما شکست خوردند.
- جنگ صفین در سال ۳۷ هجری با قاسطین، جنگ با معاویه و سپاهش که بجای اطاعت از امام علی به عنوان خلیفه مسلمین تصمیم به ایجاد حکومت دودمانی خود در سرزمین مسلمانان و با سنتی مخالف سنت پیامبر گرفته بود
- جنگ نهروان در سال ۳۸ هجری با مارقین، یعنی خوراج کسانی که به سنت پیامبر اسلام پشت کرده و با تفاسیر ظاهری از قرآن به جان و اجتماع مسلمانان تعرض میکردند
شهادت امام علی
ابن ملجم یکی از خوارج در سحرگاه چهارشنبه نوزدهم ماه رمضان سال چهلم هجری در محراب مسجد کوفه امام علی را در حال نماز با شمشیر زهرآگین مورد حمله قرار داد و امام در شب بیست و یکم ماه رمضان در اثر همین ضربت به شهادت رسید.
کلام مشهور
نقل است که امام علی بسیار میگفت: آن که میان خود و خدا را اصلاح کند، خدا میان او و مردم را اصلاح میکند و آن که کار آخرتِ خود را درست کند، خدا کار دنیای او را سامان دهد.
و همچنین بیان میکرد: از کفّاره گناهان بزرگ، فریادزننده برای کمک را کمک کردن، و غمگین را آسایش بخشیدن است.
و میگفت: مردن بهتر از خوار شدن! به اندك ساختن بهتر از دست به سوى اين و آن دراز کردن است و روزگار دو روز است، روزی به نفع تو، و روزی به ضرر تو! چون به سودت شد شادی مکن، و، چون به زیانت گردید غم مخور، که به هر دوی آن آزمایش شوی.
و همچنین فرمود: ثروتى، چون عقل، و فقرى، چون جهل، و میراثى، چون ادب، و پشتیبانى همچون مشورت نیست.
منابع
مقاتل الطالبیین
الطبقات الکبرى
تاریخ الأمم والملوک
المستدرک على الصحیحین
نهج البلاغة
تاریخ الطبری
تاریخ دمشق
تفسیر الطبری
صحیح بخاری، کتاب فضائل اصحاب النبی
صحیح مسلم، کتاب فضائل الصحابه
الکامل فی التاریخ
X/HK
