دیس‌اینفو | چرا اسلاوی ژیژک نمی‌فهمد؟

پارس‌تودی - اسلاوی ژیژک فیلسوف اسلوونیایی در مقاله‌ای به بررسی موضوع آب در ایران پرداخته و سخنانی جنجالی و توهم‌آمیز مطرح کرده است.

به گزارش پارس‌تودی، اسلاوی ژیژک، استاد فلسفه در «مدرسه عالی اروپایی» در مقاله‌ای عجیب‌وغریب تحت عنوان «وقتی کمونیسم تنها گزینه است» در سایت کورین تایمز مورخ ۱۶ دسامبر ۲۰۲۵با اشاره به کاهش بارندگی در ایران به‌ویژه در تهران، آن را نمونه‌ای از تهدیدات وجودی برای جوامع مدرن دانسته است. ژیژک به نحو حیرت‌انگیزی تأکید می‌کند که تنها با اعلام وضعیت اضطراری، کنترل عمومی بر منابع و همکاری جهانی می‌توان از فروپاشی اجتماعی جلوگیری کرد. او این رویکرد طنزآمیز را «کمونیسم ضروری» می‌نامد. وی مدعی است که راه‌حل مسئله آب از جمله در ایران، نوعی «کمونیسم» است. 

درباره دیدگاه این فیلسوف اروپایی به‌خصوص درباره ایران و کاهش بارندگی باید به این موارد اشاره کرد: 

۱- ژیژک بدون اینکه به‌صورت عینی با سفر به ایران به بررسی واقعیت امر و مشاهده اوضاع بپردازد صرفاً بر پایه اطلاعات و تصویرسازی‌های نادرست و مغرضانه رسانه‌های غربی ادعاهای عجیبی درباره مسئله آب در تهران و وضعیت مردم این شهر مطرح کرده است از جمله اینکه هزاران نفر از مردم تهران به سمت شمال و دریای خزر گریخته‌اند و اگر این تعداد به میلیون‌ها برسد، موج مهاجرت به ترکیه و اروپا محتمل خواهد بود. 

وی تصور کاملاً مضحکی درباره عزیمت مردم تهران داشته و سفرهای آخر هفته مردم تهران به شمال و ساحل دریای خزر را به‌معنای فرار مردم این شهر به دلیل کم‌آبی تلقی کرده است. وقتی تصورات ژیژک درباره پدیده‌ای مانند موضوع آب در ایران به‌خصوص تهران از اساس نادرست باشد چگونه او می‌تواند به‌زعم خود به ارائه راه‌حل‌ها به‌خصوص نوعی کمونیسم ضروری یعنی کنترل عمومی بر منابع حیاتی و نیز مدیریت اضطراری برای بقا بپردازد. بهتر است او سفری به ایران به‌خصوص تهران داشته باشد و پس از مشاهده واقعیت‌ها از دیدگاه خود راه‌حل‌هایی پیشنهاد دهد. 

۲- ژیژک هرچند درباره ابعاد و دلایل و پیامدهای موضوع آب در ایران آن هم بر مبنای تصورات وهم‌آلود خود قلم فرسایی کرده اما اشاره‌ای به وضعیت آب در کشورهای غربی اعم از اروپایی و آمریکا نکرده و فقط به مسئله آب در کشورهایی مانند مصر یا افغانستان اشاره می‌کند. این در حالی است که با افزایش دمای زمین و گسترش پدیده‌های اقلیمی شدید، خشکسالی دیگر پدیده‌ای محدود به کشوری خاص نیست؛ از اروپا تا آفریقا، از چین تا آمریکای جنوبی، کشورها با کمبود آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند اما پاسخ آنها به این مسئله بسیار متفاوت است. در این راستا کشورهای غربی نیز علاوه بر مسئله‌های مختلف مانند فقر و بی‌خانمانی با معضل کاهش بارندگی، کمبود فزاینده منابع آبی و خشکسالی مواجه هستند. به‌عنوان مثال به دلیل کاهش بارش‌ها در انگلیس دولت خواهان رعایت مصرف آب توسط مردم شده است. در آمریکا که کشوری پهناور است این مسئله به‌خصوص در ایالت‌های غربی این کشور مانند کالیفرنیا به چالش بسیار جدی تبدیل شده است. تغییرات اقلیمی سبب شده‌اند خشکسالی در مناطقی رخ دهد که پیش‌تر با آن بیگانه بودند؛ از کاهش جریان رود می‌سی‌سی‌پی در آمریکا تا خشک‌شدن رودهای بزرگ در اروپا، مسئله‌های انسانی در شاخ آفریقا و اثرات زنجیره‌ای آن بر اقتصاد جهانی در چین، دامنه خشکسالی امروز فراتر از مرزهای جغرافیایی است. نکته مهم اینکه راه‌حل‌ها برای مقابله با کاهش منابع آبی و خشکسالی در کشورهای مختلف متفاوت‌اند و به زمینه‌های خاص جغرافیایی، اجتماعی و سیاسی هر کشور بستگی دارند. 

و اما سخن پایانی؛ تاکنون از جانب بسیاری از فلاسفه غربی انتقادات شدیدی به تفکر، باورها و تصورات وی صورت گرفته است. اندیشمندان بسیاری نوشته‌های ژیژک را بی‌اعتبار و فاقد معنا می‌دانند. نوآم چامسکی اندیشمند و زبان‌شناس آمریکایی نوشته‌های ژیژک را ژست‌گیری‌های توخالی خوانده و براین باور است که کار ژیژک را اصلاً نباید جدی گرفت. جان گری، فیلسوف بریتانیایی نیز از ژیژک به‌خاطر ستایش خشونت و سخنان مهمل و توخالی انتقاد کرده است. 

به نظر می‌رسد ژیژک همین رویه مهمل و بی‌محتوا را در مقاله مورد بحث ما نیز در پیش گرفته است. پیشنهاد او مبنی بر راه‌حل کمونیستی برای موضوع آب در ایران به‌جای اینکه بر مبنای تصورات و داده‌های صحیح و متقن باشد حاصل جمع‌آوری و استنتاج از بسیاری از داده‌ها و اطلاعات نادرست است.

srm