جنگ منطقه ای؛ چیستی و چگونگی؟

پارس‌تودی– جنگ منطقه ای چیست و عملکرد آن چگونه است؟

به گزارش پارس‌تودی، با توجه به تنش‌آفرینی‌ها و تهدیدات مکرر آمریکا علیه ایران، تهران هشدار داده که هرگونه تجاوز نظامی آمریکا به ایران موجب برافروخته شدن آتش جنگ منطقه ای خواهد شد. اکنون سؤال این است که جنگ منطقه ای چیست و عملکرد آن چگونه است؟

جنگ منطقه ای نوعی از درگیری مسلحانه است که به جای محدود ماندن به دو کشور متخاصم، از نظر جغرافیایی گسترش می‌یابد و کل یک منطقه را در بر می‌گیرد، کشورها و بازیگران متعددی را به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم درگیر می‌کند و پیامدهای آن مرزهای میدان اصلی نبرد را به‌شدت درمی‌نوردد. این جنگ‌ها معمولاً از چند جبهه به صورت همزمان شکل می‌گیرند و نقطه پایان و محدوده آنها برای طرفین قابل کنترل نیست. برای درک بهتر چیستی و چگونگی این پدیده می‌توان آن را در چهار بعد اصلی تحلیل کرد.

گسترش جغرافیایی و چندجبهه‌ای شدن:

مشخصه نخست جنگ منطقه ای، فراتر رفتن آن از جغرافیای دو کشور متخاصم است. درگیری به سرعت به سایر کشورها یا رژیم‌های منطقه کشیده می‌شود. برای نمونه، درگیری آغازین میان دو کشور می‌تواند به دلیل وجود پایگاه‌های نظامی یکی از طرفین در کشورها یا رژیم‌های ثالث یا به دلیل تعهدات امنیتی و یا حضور یک نیروی فرامنطقه ای، شعله‌ور شود. در این شرایط، نه تنها پایگاه‌های نظامی، بلکه هر کشور یا رژیم که خاک، آسمان یا منابع خود را در اختیار یکی از طرفین قرار دهد، می‌تواند خود بخشی از میدان جنگ تلقی شود. این وضعیت منجر به شکل‌گیری همزمان چندین جبهه در جغرافیاهای متفاوت می‌شود و امکان مدیریت یا محدودسازی محل درگیری را از بین می‌برد.

تعدد و تنوع بازیگران:

بازیگران در یک جنگ منطقه ای منحصر به نیروهای رسمی دولت‌ها نیستند. شبکه‌های منطقه ای، گروه‌های مقاومت، نیروهای نیابتی و ائتلاف‌های فراملی می‌توانند به‌طور فعال وارد درگیری شوند. این امر جنگ را از یک نبرد کلاسیک و متقارن خارج می‌کند و آن را به یک درگیری پیچیده، نامتقارن و گسترده تبدیل می‌نماید. در این سناریو، یک کشور ممکن است به‌تنهایی درگیر نبرد مستقیم نباشد، اما شبکه متحدان یا گروه‌های حامی آن در سراسر منطقه وارد عمل شوند و عملاً آن کشور را درگیر یک جنگ چندجانبه کنند.

ماهیت ناهمتراز (نامتقارن) درگیری:

جنگ منطقه ای لزوماً متقارن نیست. ممکن است یک طرف با تکیه بر برتری تکنولوژیک، هوایی و دریایی به دنبال یک جنگ سریع و کوتاه باشد، در حالی که طرف مقابل با اتکا به عمق استراتژیک، جغرافیای گسترده، توان موشکی و پهپادی و سلاح‌هایی مانند جنگ سایبری و ناامن کردن شریان‌های حیاتی (مانند تنگه‌های بین‌المللی)، به جنگ نامتقارن روی آورد. در چنین حالتی، جنگ می‌تواند به صورت «جنگ جغرافیا علیه تکنولوژی» یا اختلال در زیرساخت‌های حیاتی اقتصادی و انرژی تعریف شود، که طرف دارای فناوری پیشرفته را در حوزه‌هایی آسیب‌پذیر می‌کند که برتری کمتری دارد.

پیامدهای فرامرزی و غیرنظامی:

مهمترین ویژگی جنگ منطقه ای، وسعت دامنه پیامدهای آن است. اثرات چنین جنگی صرفاً نظامی نیست و ابعاد امنیتی، اقتصادی و سیاسی آن به سرعت مرزها را درمی‌نوردد. ناامن شدن شریان‌های حیاتی ترانزیت انرژی و تجارت جهانی می‌تواند موجب اختلال در عرضه منابع و افزایش شدید قیمت‌ها شود و اقتصاد جهانی را تحت فشار قرار دهد. به عنوان مثال، ناامنی در یک تنگه حیاتی مانند هرمز که حدود ۲۰ درصد از انرژی جهان از آن می‌گذرد، تأثیری مستقیم و فوری بر اقتصاد تمامی کشورهای وابسته به نفت خواهد داشت. همچنین، این جنگ‌ها می‌توانند گسل‌های قومی، مذهبی و ایدئولوژیک نهفته در منطقه را فعال کرده و بی‌ثباتی را برای دهه‌ها تداوم بخشند.

هشدار درباره جنگ منطقه ای

به نظر می‌رسد جنگ منطقه ای صرفاً یک جنگ بزرگتر نیست، بلکه تغییری کیفی در ماهیت درگیری است. زیرا احتمال زیادی وجود دارد که دامنه این جنگ از کنترل طرفین خارج شود، بازیگران غیردولتی و منطقه ای نقش تعیین‌کننده‌ای پیدا کنند، روش‌های نبرد نامتقارن و غیرکلاسیک غالب شود و پیامدهای آن تمامی کشورهای منطقه و حتی جامعه بین‌الملل را تحت تأثیر جدی قرار دهد. این مشخصه‌ها درباره جنگ منطقه ای، نشان می‌دهد که چرا هشدار درباره تبدیل یک درگیری به جنگ منطقه ای، در واقع هشداری راهبردی درباره غیرقابل کنترل بودن عواقب آن و ایجاد بازدارندگی و نه یک تهدید صرف نظامی است.

با توجه به سیر تصاعدی تهدیدات نظامی واشنگتن علیه تهران و استقرار نیروها و تجهیزات نظامی در منطقه غرب آسیا، مقامات ارشد ایران درباره تبدیل هرگونه تهاجم ایالات متحده به ایران به جنگی منطقه ای هشدار داده‌اند. در این راستا حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی در ۱ فوریه ۲۰۲۶ در سخنانی تلاش آمریکا برای بلعیدن ایران و ایستادگی ملت رشید در مقابل این طمع‌ورزی را علت اصلی تقابل ۴۷ ساله ایران و آمریکا برشمردند و با اشاره به حرف‌های اخیر آمریکایی‌ها، افزودند: آنها قبلاً هم برای ترساندن ملت ایران، می‌گفتند «همه گزینه‌ها روی میز است» و البته بدانند که اگر این بار جنگی راه بیندازند، «جنگی منطقه ای» خواهد‌شد.

srm