پایان "استارت نو" و سایه سنگین رقابت هسته‌ای بر امنیت جهانی

پارس تودی- با نزدیک شدن به زمان انقضای "پیمان استارت نو" میان  آمریکا و روسیه، آخرین چارچوب حقوقی محدودکننده زرادخانه‌های هسته‌ای دو قدرت بزرگ جهان رو به پایان است؛ تحولی که نگرانی‌ها درباره آغاز دور تازه‌ای از رقابت تسلیحاتی و تضعیف معماری امنیت بین‌المللی را افزایش داده است.

"پیمان استارت نو" که روز پنجشنبه ۵ فوریه ۲۰۲۶ به پایان می‌رسد، آخرین توافق معتبر کنترل تسلیحات هسته‌ای میان واشنگتن و مسکو به‌شمار می‌رود. این پیمان که در سال ۲۰۱۰ امضاء و از ۲۰۱۱ اجرایی شد، نقش مهمی در محدودسازی تعداد کلاهک‌های هسته‌ای استراتژیک و ایجاد شفافیت میان دو کشور ایفا کرد. اکنون با انقضای آن، آینده کنترل تسلیحات هسته‌ای در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است.

"استارت نو"؛ ستون مهار زرادخانه‌های هسته‌ای

بر اساس مفاد پیمان استارت نو، آمریکا و روسیه متعهد شدند تعداد کلاهک‌های هسته‌ای استراتژیک مستقر خود را به ۱۵۵۰ کلاهک محدود کنند؛ رقمی که نسبت به توافقات پیشین کاهش قابل توجهی داشت. افزون بر این، سازوکارهایی مانند تبادل داده‌ها، اعلام رسمی تحرکات و بازرسی‌های میدانی پیش‌بینی شد تا از سوءبرداشت و محاسبات اشتباه جلوگیری شود.

این پیمان در فوریه ۲۰۲۱ و در واپسین روزهای پیش از انقضا، با تصمیم دولت وقت آمریکا به ریاست «جو بایدن» برای پنج سال دیگر تمدید شد؛ اما تحولات سیاسی و امنیتی سال‌های اخیر مانع از گفت‌وگو برای تمدید دوباره یا جایگزینی آن شد.

پایان همکاری هسته‌ای واشنگتن -مسکو

تحلیلگران معتقدند انقضای استارت نو عملاً به معنای پایان همکاری ساختاریافته کنترل تسلیحات میان دو کشوری است که بزرگ‌ترین زرادخانه‌های هسته‌ای جهان را در اختیار دارند؛ همکاری‌ای که ریشه در سال‌های پایانی جنگ سرد داشت و به کاهش تنش‌های راهبردی کمک کرد.

برخی ناظران امیدوارند پایان این پیمان، دو طرف را به سمت مذاکرات تازه سوق دهد؛ اما گروهی دیگر هشدار می‌دهند که نبود هرگونه محدودیت حقوقی، می‌تواند به رقابت تسلیحاتی جدید و حتی تشویق سایر کشورها به گسترش توان هسته‌ای منجر شود.

هشدارها از فروپاشی نظم امنیتی

در همین راستا، «پاپ لئون چهاردهم» رهبر کاتولیک‌های جهان با اشاره به شرایط شکننده جهان، از آمریکا و روسیه خواسته است برای جلوگیری از یک مسابقه تسلیحاتی جدید، راهی برای تمدید یا جایگزینی این پیمان بیابند. دریاسالار «تونی راداکین» رئیس پیشین ستاد نیروهای مسلح بریتانیا نیز هشدار داده که چارچوب‌های سنتی امنیت جهانی در معرض فروپاشی قرار گرفته‌اند.

«دیمیتری مدودف» رئیس‌جمهوری پیشین روسیه و امضاکننده استارت نو، انقضای این پیمان را "نگران‌کننده" توصیف کرده است؛ هرچند مسکو از فوریه ۲۰۲۳ مشارکت خود را در آن تعلیق کرد و همزمان اعلام داشت به محدودیت‌های عددی پایبند می‌ماند.

اختلاف نظر بر سر معاهده جایگزین

در سوی مقابل، «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهوری آمریکا، نسبت به پایان پیمان واکنشی کم‌اهمیت‌تر نشان داده و گفته است که واشنگتن به دنبال "توافقی بهتر" خواهد بود. آمریکا تأکید دارد هر توافق آینده باید چین را نیز در بر بگیرد؛ در حالی که روسیه حضور قدرت‌های هسته‌ای اروپایی مانند فرانسه و بریتانیا در چنین چارچوبی را خواستار است.

با وجود دیدارهای پیشین میان رئیسان جمهوری آمریکا و روسیه، تاکنون پیشرفتی در مسیر توافق جدید حاصل نشده است. کارشناسان می‌گویند اگرچه امکان احیای گفت‌وگوها همچنان وجود دارد، اما انقضای استارت نو نشانه ورود جهان به دوره‌ای بی‌ثبات‌تر و پرخطرتر در عرصه امنیت راهبردی است.

hm