تحلیل| رقابت برای تسلط بر فضا؛ دکترین‌های جدید، تهدیدهای نو
مهر ۱۹, ۱۴۰۵ ۱۸:۳۲ Asia/Tehran
-
رقابت برای تسلط بر فضا؛ دکترین‌های جدید، تهدیدهای نو
پارس‌تودی – تحول نقش نظامی فضا در سه دهه گذشته، یکی از بنیادین‌ترین تغییرات در ماهیت جنگ‌های مدرن را رقم زده است.
به گزارش پارس‌تودی، فضایی که زمانی صرفاً بستری پشتیبان برای ارتباطات راهبردی، ناوبری و تصویربرداری تلقی می‌شد، امروز به صحنه‌ای مستقل از نبرد تبدیل شده و بازیگران اصلی نظامی جهان در حال بازتعریف دکترین، ساختار فرماندهی و ابزارهای خود بر اساس این واقعیت جدید هستند.
این تغییر نه یک تحول تدریجی، بلکه جهشی است که مرز میان صلح و جنگ، و همچنین مرز میان کاربرد تجاری و نظامی را به شکل بی‌سابقه‌ای مبهم کرده است. تأسیس فرماندهی مؤلفه فضایی ترکیبی ناتو در فوریه ۲۰۲۵ به‌عنوان یک فرماندهی صحنه، تصمیم رژیم صهیونیستی برای ایجاد تیپ فضایی در ستاد کل ارتش، گذار نیروی فضایی آمریکا از رصد منفعلانه به عملیات پویا و برگزاری نخستین رزمایش عملیاتی با فضاپیماهای واقعی در سپتامبر ۲۰۲۶، همگی نشانه‌هایی از یک رقابت پرشتاب برای تسلط بر لایه‌ای هستند که اکنون زیربنای تمام عملیات نظامی مدرن به شمار می‌رود.
محور اصلی این تحول، افزایش بی سابقه توانمندی‌های شناسایی و نظارتی است. فناوری رادار روزنه مصنوعی به ابزار اصلی این حوزه تبدیل شده، زیرا برخلاف سامانه‌های اپتیکی، مستقل از شب و روز و شرایط جوی تصویربرداری می‌کند و همین ویژگی آن را به گزینه‌ای بی‌بدیل برای پایش دائمی میدان نبرد تبدیل کرده است.
شرکت فنلاندی آیس‌آی با در اختیار داشتن بزرگ‌ترین منظومه ماهواره‌های رادار روزنه مصنوعی جهان و همکاری با راین‌متال آلمان برای تولید انبوه، نمونه‌ای از ادغام صنعت دفاعی اروپا با فناوری فضایی است؛ قراردادی چندساله به ارزش حدود یک میلیارد و هفتصد میلیون یورو با ارتش آلمان و ایجاد کارخانه‌ای با ظرفیت تولید سالانه پنجاه ماهواره، نشان می‌دهد که این حوزه دیگر در انحصار قدرت‌های بزرگ نیست و به یک بازار راهبردی تبدیل شده است.
ماهواره‌هایی با وزن زیر صد کیلوگرم که تصاویری با تفکیک‌پذیری پانزده متر تا بیست و پنج سانتی‌متر ارائه می‌دهند و روزانه چندین بار از یک منطقه عبور می‌کنند، عملاً مفهوم «آگاهی لحظه‌ای میدان نبرد» را از یک آرمان به یک واقعیت عملیاتی تبدیل کرده‌اند.
توسعه این توانمندی‌ها به سایر حوزه‌های نظامی، پیچیدگی تهدید را چند برابر می‌کند. روسیه با ادغام پایانه‌های ماهواره‌ای در پهپادهای بی‌ام-۳۵، برد عملیاتی آن‌ها را به بیش از پانصد کیلومتر رسانده و با پرتاب ماهواره‌های «سپیده» در مارس ۲۰۲۶، کانال اطلاعاتی پایداری برای پهپادهای خط مقدم ایجاد کرده است. این یعنی مرز میان سامانه‌های فضایی و سلاح‌های تاکتیکی عملاً از میان رفته و یک پهپاد می‌تواند با تکیه بر داده‌های ماهواره‌ای، در عمق خاک دشمن هدف‌گیری کند.
رادارهای روزنه مصنوعی نه‌تنها اهداف زرهی را کشف می‌کنند، بلکه با تحلیل بازتاب امواج، نوع هدف و سرعت آن را نیز تشخیص می‌دهند؛ نمونه‌های روسی اس-۸۱۱ و اس-۸۱۳ در باند موج میلی‌متری با تفکیک‌پذیری تا یک متر، امکان نصب بر پهپادهای با توان محموله متوسط و ایجاد دید وسیع ده کیلومتری را فراهم کرده‌اند.
در رزمایش اوریون ۲۰۲۶ فرانسه، شرکت آیس‌آی یک سلول اطلاعات، نظارت و شناسایی را در تیپ پیاده‌نظام مستقر کرد که تصویر رادار روزنه مصنوعی را در چند دقیقه به فرمانده تیپ می‌رساند؛ این یعنی چرخه تصمیم‌گیری از ساعت به دقیقه کاهش یافته و همین مسئله، ماهیت جنگ را به سمت خودکارسازی و سرعت غیرقابل‌تصور سوق داده است.
رقابت قدرت‌های بزرگ تصویر کامل‌تری از آینده پیش رو ترسیم می‌کند. چین تا ۲۰۲۶ بیش از پانصد ماهواره اطلاعات، نظارت و شناسایی و در مجموع بیش از هزار و سیصد ماهواره در مدار زمین در اختیار دارد؛ منظومه جی‌لین-۱ با بیش از سیصد ماهواره فعال، تصویربرداری ویدئویی پیوسته با وضوح یک متر را فراهم می‌کند و سری گائوفن به تفکیک‌پذیری حدود نیم متر رسیده است. این حجم از توانمندی، چین را به یک ناظر دائمی و همه‌جانبه در سراسر جهان تبدیل کرده است.
در سوی دیگر، روسیه در حال توسعه سلاح ضدماهواره‌ای مستقر در فضا است که به گفته مقامات آمریکایی می‌تواند با انفجار در مدار، تا ده هزار ماهواره را نابود کند؛ تهدیدی که نه‌تنها سامانه‌های نظامی، بلکه زیرساخت‌های ارتباطی، ناوبری و مالی جهانی را نیز هدف می‌گیرد.
ایالات متحده نیز در سپتامبر ۲۰۲۶ رسماً اعلام کرد که سلاح‌های کنترل فضایی در مدار مستقر کرده است. این مسابقه تسلیحاتی در مدار زمین، خطر یک جنگ فضایی تمام‌عیار را به یک احتمال واقعی تبدیل کرده که پیامدهای آن برای تمدن بشری غیرقابل‌محاسبه است.
مرز میان کاربرد تجاری و نظامی نیز عملاً محو شده؛ آیس‌آی از ۲۰۲۲ اطلاعات ماهواره‌ای در اختیار اوکراین قرار داده و اوکراین بیش از پنج هزار و نهصد تصویر راداری دریافت کرده است. این یعنی یک شرکت خصوصی می‌تواند به یک بازیگر تعیین‌کننده در یک جنگ منطقه‌ای تبدیل شود و مسئولیت حقوقی و اخلاقی این مداخله، در خلأ باقی بماند.
در چنین شرایطی، فضا دیگر حوزه‌ای تجملی یا دور از دسترس نیست، بلکه لایه‌ای بنیادین است که پهپاد، موشک دقیق، ارتباطات تاکتیکی و آگاهی میدان نبرد را هم‌زمان تغذیه می‌کند. در نهایت، آنچه از این تحول برمی‌آید، این واقعیت است که برتری در فضا به پیش‌شرط برتری در زمین، دریا و هوا تبدیل شده و هر کشوری که از این لایه غافل بماند، در معرض خطر جدی قرار خواهد گرفت./
srm
کلیدواژه
