Հատուկ հաղորդում նվիրված Խաջե Նասիր Էդդին Թուսիին

Փետրվարի 24-ը(իրանական էսֆանդ ամսի 5-ը) Խաջե Նասիր Էդդին Թուսիի ծննդյան օրն է։Նրան նվիրված հատուկ հաղորդման ընթացքում հակիրճ կանդրադառնանք իրանցի այս ականավոր մտավորականի կյանքին, կարևորագույն գործերին ու արժեքավոր ծառայություններին։Ընկերակցեք մեզ:

Հիջրեթի յոթերորդ դարի իրանցի ամենահայտնի գիտնականներից է Խաջե Նասիր էդդին Թուսին:Գիտնական, ում մտավոր և գործնական հանճարը միշտ էլ հետաքրքրել է աշխարհին և մեծ ազդեցություն է ունեցել գիտական ​​աշխարհի վրա։Խաջե Նասիր Էդդին Թուսին ներկայացվում  է, որպես շիա բանահյուսության  փիլիսոփայական մեթոդի գյուտարար, յոթերորդ դարում իմաստության, մաթեմատիկայի և էթիկայի ամենամեծ ներկայացուցիչը, իսկ ոմանք՝ նրան համարում են ,որպես գիտության, քաղաքականության, կրոնի և էթիկայի կապող օղակ:Այս մեծ գրողը, փիլիսոփան, աստղագետը և մաթեմատիկոսը, Իրանի դեմ  մոնղոլների արշավանքի  ժամանակ դարձավ Իրանի փրկիչը և իր հնարամտությամբ կանխեց մոնղոլների առավել  ավերածությունն ու արյունահեղությունը։Մարաղեի աստղադիտարանը,որը  Իրանի կարևորագույն ազգային կոթողներից է , և այսօր նաև  ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ուշադրությանն է արժանացել, կառուցվել է Խաջե Նասիրի ջանքերով և իմաստությամբ։Ի պատիվ այս մեծ գիտնականի ծառայությունների, իրանցիները Իրանի պաշտոնական օրացույցում ամեն տարի նրա ծննդյան օրը՝ էսֆանդի 5-ը (փետրվարի 24) անվանում են ,որպես Խաջե Նասիր Էդդին Թուսիի հիշատակի օր և այն կոչվել է ինժեների օր։Այսօր Էսֆանդի 5-ն է, և այս առիթով , պատրաստած հատուկ թողարկմամբ , հակիրճ կանդրադառնանք իրանցի այս ականավոր մտավորականի  կյանքին, կարևորագույն գործերին ու արժեքավոր ծառայություններին։

Խաջե Նասիր Էդդին  Թուսին ծնվել է Լուսնային 597 թվականի Ջամադի ալ- ավալ ամսին, Իրանի հյուսիս-արևելքում գտնվող Թուս քաղաքում:Նա, սկզբում սովորել է կրոնական և գրական գիտություններ իր հոր մոտ, ով Թուս քաղաքի ականավոր  իրավաբաններից, գիտնականներից և պատմիչներից էր, ապա սովորել է մտավոր տարբեր գիտություններ՝ աստվածաբանություն, մաթեմատիկա և բնական գիտություններ։Որոշ ժամանակ անց Խաջե Նասիրը մեկնում է Նեյշաբուր՝ կատարելագործելու իր կրթությունը,  այն ժամանակ այդ քաղաքը  համարվում էր գիտահետազոտական ​​կենտրոն և մեծ գիտնականների ներկայության կենտրոնը,նա գիտելիքներ ձեռք բերեց  տարբեր գիտությունների, հատկապես մաթեմատիկայի ու իմաստության մեջ ականավոր  դասախոսներին աշակերտելով և աստիճանաբար  բոլոր մտավոր ու բանավոր  գիտությունների մեջ հռչակվեց ,որպես ականավոր գիտնական:

Այս ժամանակաշրջանը  Իրանի պատմության մեջ կրիտիկական  ժամանակաշրջան էր, քանզի  մոնղոլները Կենտրոնական  Ասիայից շարժվելով  դեպի Խորասան՝ մեկը մյուսի հետևից թալանում էին քաղաքները:Այս կրիտիկական  մթնոլորտից ազատվելու համար Խաջեն իր հետազոտությունների համար ապահով վայր էր փնտրում, և արդյունքում ընտրում է Իսմայիլիե  ամրոցը, որը միակ ամուր բերդն  էր մոնղոլների դեմ և ընդունեց Ղահեստանի տիրակալի հրավերը և ապաստան գտավ Էսմայիլիե բերդերում,որը ոչ միայն միակ վայրն էր, որը ապահով էր մոնղոլների արշավանքից ,այլև Էսմայիլիների բերդերում  հարուստ գրադարաններ կային ,տարբեր բնագավառներում ուսումնասիրության համար: 

 Այս շրջանում Խաջեն ընդհանրապես զբաղվում էր  գրելով, թարգմանելով ու վերլուծություններով,սակայն երբ մոնղոլները գրավեցին Ալամութի բերդը և տապալվեց Էսմայիլիների իշխանությունը ,Խաջեն ,հանձնվեց Հոլագուին և փրկվեց մահվանից և իր հնարամտությամբ ու իր նկատմամբ Հոլակուի  ճանաչողությամբ ,մուտք գործեց նրա պալատը: Նա նման պատվի արժանացավ իր իմաստության ու գիտելիքի շնորհիվ: Այդ ժամանակ խաջեն իր հնարամտությամբ ,փրկեց բազմաթիվ մարդկանց ,հոգևորականների ,գիտնականների ու արվեստագետների կյանքը և կանխեց շատերի ունեցվածքների թալանի ենթարկվելը :Գրի են առնվել այն միջնորդությունները ,որ նա Հոլագուի մոտ է կատարել հոգևորականների ու մտավորականների  կյանքը փրկելու համար: 

Իրանցի այս գիտնականի գլուխգործոցներից էր Մարաղե քաղաքում մեծ աստղադիտարանի հիմնումը։Լուսնային 638 թվականին, Հոլագուն Խաջե Նասիր Էդդինին թույլ տվեց ,որ Մարաղայում հսկա աստղադիտարան կառուցի և այդ աստղադիտարանի կառուցմանը նպաստելու նպատակով հրահանգեց ,որ համայն երկրում նվիրատվությունները տրամադրվեն Խաջեին,որպեսզի   դրա մեկ տասներորդը օգտագործվի  աստղադիտարան կառուցելու և սարքավորումներ և գրքեր գնելու համար:Գրված է, որ Մարաղեի աստղադիտարանում պատրաստվել են Երկրի համաստեղությունների պատկերները ու երկիր մոլորակի քարտեզները։Այս աստղադիտարանը հագեցած էր դիտարկման  լավագույն սարքավորումներով:Նույնիսկ մինչև երեք հարյուր տարի անց ,արևմուտքում դրա նմանը չի  եղել :Հաշվի առնելով ժամանակի գիտական ​​հանրության մոտ աստղադիտարանի ստեղծման կարևորությունը,գիտնականները հեռավոր վայրերից գալիս էին դիտելու  աստղադիտարանը ու դրա տարբեր բաժինները  և գիտելիքներ ստանալու Խաջե Նասիրից:Աստղադիտարանի մոտ կառուցվեց մեծ գրադարան, որտեղ հավաքվել  էր մոտ 400,000 հատոր ընտիր  գրքեր՝ Բաղդադից, Սիրիայից, Բեյրութից և Ալժիրից գիտնականների և մտավորականների  օգտագործման համար:Այս գրադարանը, լաբորատոր այլ կառույցների հետ մեկտեղ,  գիտական ​​մեծ ակադեմիայի հեղինակություն ու վարկ էր շնորհել  Մարաղեի աստղադիտարանին։Գրադարանում նաև չինարենից, մոնղոլերենից, սանսկրիտից, ասորերենից և արաբերենից պարսկերենի  էին  թարգմանվել տարբեր գրքեր և դրանք հասանելի էին  դարձրել գիտությամբ զբաղվողներին  և աստղադիտարանի գիտնականներին:Աստղադիտարանը, փաստորեն, գիտական ​​կենտրոն էր, որտեղ հետազոտվում և դասավանդվում էին ժամանակի տարբեր գիտություններ՝ մաթեմատիկա, աստղագիտություն և բնական գիտություններ։

Բացի աստղագիտությունից, Խաջե Նասիր Էդդին Թուսին  տիրապետում էր նաև տարբեր գիտությունների,բայց նրա շատ աշխատություններում  գերիշխում  է մաթեմատիկական գործերը, իսկ մաթեմատիկայում՝ երկրաչափական աշխատությունները։Աշխարհում մաթեմատիկայի գիտության  առաջընթացներից շատերը ,արդյունքն են՝Խաջե ՆասիրԷդդին Թուսիի ջանքերի: Դրանց թվում  են՝ մաթեմատիկայում, սինուսների գնդային օրենքի հայտնաբերումը և աստղագիտության մեջ Թուսիի զույգ կոչվող երկրաչափական մեթոդի գյուտը։Որոշ գիտնականներ նրան բնութագրում են որպես մաթեմատիկայի եռանկյունաչափության ստեղծող, իսկ մյուսները՝ որպես եռանկյունաչափության տարածող։Խաջեի Եռանկյունաչափության գրքերը ֆրանսերենի են թարգմանվել 16-րդ դարում։ Հետևաբար, գիտահետազոտող Թուսիին անվանում են  միջնադարյան մուսուլման ամենամեծ մաթեմատիկոսներից մեկը։

Խաջե Նասիրը գրել, շարադրել, կազմել, թարգմանել և լուսաբանել  է բազմաթիվ գրքեր։Իհարկե, թվում է, որ Խաջե Նասիրի նպատակներից է եղել՝ անցյալից պահպանված ուսմունքների ժողովածուի հավաքելը,որպեսզի կարողանա դրանք փոխանցել ապագա սերնդին այնպես, որ դրանք օգտագործվեն ուսուցման մեջ:Նա թողել է 100-ից ավելի գրքեր  և գործեր , որոնցից կարելի է նշել «Շարհե Էշարաթ», «Պատիժներ իմաստության մեջ»(Թանբիհաթ դառ Հեքմաթ), «Թաջրիդ ալ- Աղայեդ դառ Քալամ», «Ախլաղե Նասերի», «Ասաս ոլ  էղթեբաս դառ Մանթեղ » և «Թահռիռե Օղլիդոս դառ Հենդեսե»: Հիմնվելով Խաջե Նասիրի աստղագիտական ​​աշխատանքների վերաբերյալ գիտնականների կատարած ուսումնասիրությունների վրա, նրանք պարզել են, որ նա տեղյակ է եղել ԱՄՆ-ի  մայրցամաքի աշխարհագրական կոորդինատների մասին,մինչդեռ Կոլումբոսը, ԱՄՆ-ի մայրցամաքը  հայտնաբերեց  Խաջեից երկու դար անց։Կան նաև ապացույցներ, որ նա ազդել է նաև լեհ-գերմանացի աստղագետ Կոպեռնիկոսի կենտրոնական արևի տեսության վրա։

Խաջե Նասիր Էդդին Թուսին հայտնի է նաև, որպես շիա բանահյուսներից  և իսլամական աշխարհի ամենաազդեցիկ գիտական ​​գործիչներից մեկը:Նրա աշխատությունը, որը կոչվում է «Թաջրիդ ալ Էթեղադ», շիաների կարևորագույն բանահյուսություններից   է, որի վրա գրվել են մի քանի մեկնաբանություններ և մեծ դեր է խաղացել բանահյուսության զարգացման գործում։Խաջե Նասիր Էդդին Թուսիի ստեղծագործությունների մեկ այլ առանձնահատկությունը նրա պերճախոսությունն ու ճարտասանությունն է և գրական ծավալուն տեղեկատվությունը,ինչն էլ պատճառ է դարձել, որ նա դասվի  մեծ գրողների շարքում,որովհետև նրա գրելաոճը, ի տարբերություն մոնղոլական ժամանակաշրջանի գրողների, պարզ է ու հստակ և նա  ամենադժվար կետերը  ներկայացնում  է սահուն, հեշտ ու արտահայտիչ բառերով։

Խաջե Նասիր Էդդինի գիտական ​​ծառայությունները ուշադրության են արժանացել  աշխարհի բազմաթիվ մտավորականների կողմից: Արաբ աշխարհի հայտնի պատմաբան Իբն Խալդունը ,Թուսիին անվանել է իսլամից հետո Իրանի մեծագույն գիտնականը և շատ ուրիշներ ,Խաջե  Նասիրին համարում են միջնադարում իսլամի մեծագույն գիտնականներից մեկը:Ոմանք նրան համարում են Ավե Ցիննայից հետո ամենամեծ ազդեցիկ գործիչը,մտավորականը, գիտական ​​և գեղարվեստական ​​ոլորտի հանճարը:Մյուսները գիտության մեջ Խաջեին  համարում են Ավե Ցիննային հավասար,այն տարբերությամբ, որ Շեյխ ալ-Ռաիսը առաջատար էր բժշկության մեջ, իսկ Խաջե Նասիրը մաթեմատիկայում  գերազանցում էր մյուսներին։Այս մեծ գիտնականը վախճանվել է լուսնային  673 թվականի զիղադե ամսվա  18 -ին , սակայն նրա արժեքավոր աշխատությունները նրա անունը հավերժ գրանցել  են աշխարհի պատմության մեջ:

Աշխարհահռչակ այս գիտնականի արժեքավոր ծառայությունների և գիտական ​​դիրքի կարևորության և մաթեմատիկայի ու աստղագիտության որպես գիգանտ,Խաջեի  անունը գրանցված է հարավային միջօրեականի 41-ում և լուսնի զրոյական ուղեծրում։ 1979 թվականին ռուս աստղագետի կողմից հայտնաբերված աստերոիդը կոչվել  է Ալ-Թուսի անունով:Google-ը նաև փոխել է իր լոգոն արաբական աշխարհում գիտնականի ծննդյան 812-րդ տարեդարձի կապակցությամբ:Իրանում  ևս Էսֆանդ 5-ը, որը համընկնում է Խաջե Նասիրի ծննդյան օրվա հետ, երկրի պաշտոնական օրացույցում գրանցվել է որպես Ինժեների օր։