Նոռուզն Իրանի տարբեր շրջաններում (2)

Տոնակատարությունները բոլոր մշակույթների ընդհանուր հատկանիշն են:Ըստ էության, տոնակատարությունը գոհության տոն է հաղթանակի կամ սոցիալական իրադարձության կամ երկնային հրաշքի առիթով, որն օգտակար է հասարակության համար:Նոռուզը ազգային տոն և ավանդական սովորություն է, որն այս երկրի հազարամյա պատմության և տարբեր ժամանակաշրջաններում ,իր մեջ պարփակել է մարդկային ու մշակութային ամենավեհ խորհրդանիշները:

Նախորդ հաղորդումների ընթացքում անդրադարձել ենք Իրանի տարբեր տարածքներում Նոռուզը նշելու տարբեր սովորույթների մասին: Ընկերակցեք մեզ ,որպեսզի ծանոթացնենք Իրանի այլ տարածքներում այս արարողություններին: 

Իրանական ևս մեկ էթնիկ խումբ, որը մյուս էթնիկ խմբերի հետ միասին կարևոր դեր է խաղացել իրանական մշակույթի և սովորույթների գոյատևման  գործում՝լոռերն են: Իրանի Լոռաբնակ տարածքներում ,որոնք հիմնականում գտնվում են  Իրանի հարավ-արևմտյան շրջաններում, բացառությամբ Խուզեստան նահանգի, անցյալում եղել են   գրագետ ու կրթված մարդիկ ՝մունետիկներ(Ջարչի) անվամբ,որոնք ձիերով գնում էին գյուղեր և ավաններ,և բարձր ձայնով  նոռուզյան բանաստեղծություններ էին արտասանում  ու ժողովրդին ավետում  գարնան ու Նոռուզի գալուստը, իսկ ժողովուրդը մունետիկներին  հավկիթ, ցորեն ու գումար էր նվիրում: 

Լոռերի շրջանում ,Նոռուզին հատկացված շատ սիրված և հին ավանդույթներից է՝ «Չալե գարմի» գեղեցիկ ավանդույթը ,որը Քոհգիլույե-Բոյերահմադի բնակիչների հյուընկալության և մարդասիրության վառ օրինակն է : Այս նահանգի ժողովուրդը մեկ օր մնացած Նոռուզի տոնին ,նշում են «Չալե գարմ քենոն» կամ սեղան բացելու արարողությունը և տան օջախը տաք պահելով և տաք ուտեստով,«Շահնամե»ընթերցելով և սրինգ նվագելով մոռացության է մատնում ձմռան ցուրտը և գարունը ավելի գեղեցիկ զգում: Ընդհանրապես «Չալե գարմի»-ում յուրաքանչյուր ընտանիք տաք ուստեստ պատրաստելուց բացի,իր սեղանը լցնում է հացով ,այն հույսով որ բարիքով լի տարի ունենա: 

Նոռուզի արարողություններից մեկը , որն Իրանում նշվում է ուրախությամբ, վերագրվում է Սիստան և Բելուջեստան տարածաշրջանին :Այս ծեսը Սիստան-Բելուջեստանում հայտնի է,որպես «Բահար գահի  տոն»:Այս տոնը, որը հայտնի է նաև, որպես «Բահար չերանի» կամ «Նոկին Ռոչ» (որը նշանակում է Նոռուզ), կատարվում  է բելուջ քոչվորների և աշիրեթների  միջոցով։Այս ավանդույթի համաձայն, բելուջ աշիրեթները  ոչխարների բուրդը խուզում են  ,և  զարդարում ու  ներկում են  բուրդը  ու ոչխարի եղջյուրները:Նրանք  ոչխարներին  լվանալուց և նրանց բուրդը խուզելուց հետո ,ոչխարի որովայնի և պոչի երկու կողմից   բուրդի մի մասը պատկերում են  տարածքում գտնվող բուժիչ բույսերի ծաղիկների նման և ներկում հինայի կամ նռան կեղևի միջոցով,և ոչխարների եղջյուրները ևս  հինայով ներկում , և գարնան առաջին օրը բոլոր ոչխարներին , որոնք այդպես զարդարված են, իրենց վզին ու ոտքերին զանգակներ կապելով տանում են  արոտավայր, և նշում «Բահար չերան»-ը: 

Բելուջները, ինչպես իրանական մյուս էթնիկ խմբերը , գարունն ու Նոռուզը համարում են տոնելու և ուրախանալու լավագույն  հնարավորություն,ուստի այս տոնի առաջին օրվա առավոտյան առաջին ժամերից ,այս տարածքների բոլոր սրբավայրերում հնչում են դհոլն ու զուռնան և բելուջ տղամարդիկ ևս տոնակատարությամբ ու պարերով դիմավորում են Նոռուզը: Նրանք նույնպես փորձում են իրենց հարսանեկան հանդիսությունները  նշել նոր տարվա առաջին օրերին:Քաղաքակիրթ Իրանի  այս շրջանում, Նոռուզի օրերին, հարսանեկան տոնակատարություններից բացի, հատուկ տոնակատարություններ ու արարողություններ են անցկացվում:Այդ փառահեղ արարողություններից է՝ երեցների միջոցով  «էպոսերգություն»-ը։ Նոռուզի գիշերները բելուջները հավաքվում են իրար շուրջ և հարազատներին այցելելով ու շնորհավորելով   և հյուրասիրություններով , այս գիշերները դարձնում են հիշարժան։Նրանք կրակ վառելով և խարույկի շուրջ համախմբվելով  Աստծուց լույս ու առողջություն են հայցում  իրենց ու իրենց հարազատների համար և ունկնդրելով երեցների դյուցազներգությունները ,իրազեկ դառնում օտարների դիմաց իրանցիների և բելուջների  պատմության ու սխրագործությունների մասին և դյուցազներգությունից հետո ,գարնան մասին ժողովրդական երգեր երգելով , գերդաստանի երեցների հետ միասին մասնակցում են բելուջների տոնակատարությանն ու պարերին: 

Իրանի Բելուջեստանում Նոռուզի 13-րդ օրը նշվում է յուրովի:Բելուջ  մշակութասեր ժողովուրդը, այդ օրը անվանում է «Ճանապարհորդություն դեպի դուրս» և չարերին հեռացնելու նպատակով այդ օրը զբաղվում տան մաքրությամբ , և Սուչեկի կոչվող անուշահոտ նյութը կրակամանի մեջ լցնելով, անուշաբույր է դարձնում բնակարանը: «Ճանապարհորդություն դեպի դուրս»կոչվող արարողության ժամանակ ,երեխաները խմբեր կազմելով պտտվում են տների շուրջը և տեղական երգեր երգելով  ,տներից հեռացնում չարքերին: Նաև Նոռուզի տասներեքերորդ օրը բելուջ որոշ գյուղացիներ գնում են սրբավայրեր և ոչխարներ մորթելով ուտեստ  են պատրաստում և բաժանում կարիքավորներին՝ իրենց մահացածների հոգիների խաղաղության համար: 

Իրանի հյուսիսային շրջաններում ևս Նոռուզը նշելու բազմաթիվ սովորույթներ ունեն։ Իրանի այս կանաչապատ  տարածաշրջանում գարունը, բացի կկուների ու  հոպոպների քաղցրահնչյուն  ձայնից ու գեղեցիկ գարնանածաղիկներից,   սկսվում է«Արուս գոլի» գեղեցիկ արարողությամբ։«Արուս գոլ»-ին կամ հարսի ծաղիկը ,մի ներկայացում է ,որի գլխավոր դերակատարներն են՝ հսկան, Փիրբաբան և Նազխանումը: «Փիրբաբան» այն անձնավորությունն է ,ով ներկայանում  է,որպես տարեց մարդ և հսկան նա է ,ով իր գլխին է դնում չորացած ցողուններից պատրաստված գլխարկ ,իսկ Նազխանումի դերը խաղում է մի երիտասարդ ,ով հագնում է կանացի հագուստ : Հրապարակային այս ուրախ ներկայացման թեման , հսկայի ու Փիրբաբայի կռիվն է ,Նազխանումի համար ,որը ավարտվում է երկուսի միջև ըմբշամարտով :Հսկան մարմնավորում է  մթությունն ու ձմեռը ,իսկ Փիրբաբան  մարմնավորում է այգեպանին ու գեղեցկությանը: Այս ըմբշամարտում ,հաղթում է Փիրբաբան և Նազխանումի հետ պարելով ավարտվում է խաղը: Այս ներկայացումը Էսֆանդ ամսի երկրորդ կեսից սկսվում է զանազան գյուղերում: Թատերախումբը ,արևի մայրամուտից հետո տնից տուն գնալով ,յուրաքանչյուր տան բակում կամ բացոթյա տարածքում ,ներկայացում է կատարում և յուրաքանչյուր տնում ,որտեղ իրականացվում է այս ուրախ ներկայացումը ,նրանք ստանում են նվերներ,ինչպես՝բրինձ,հավկիթ, քաղցրավենիք և երբեմն կանխիկ գումար: 

 Նոռուզը դիմավորելու գիլակի ժողովրդի  հնագույն արարողություններից  է՝«Ահու չառե»կոչվող ներկայացումը: Երեք հոգանոց այս ներկայացման ընթացքում ,դերակատարները զանազան իրերով եղջերուի գլխի նման մի բան  են պատրաստում: Եղջերուի գլխին  եղջյուրներ են  դնում և եղջյուրներին ծաղիկներ ու կանաչիներ կապում :Նրա համար ապակե ուլունքով աչքեր պատրաստում ,զանգակ կախում և այն փայտի ծայրին դնում: Եղջերուի դերակատարը ,իր գլխին կտորե քսակ էր քաշում և մարմինը ծածկում դրանով և դրա միջից անցկացնում այն փայտը ,որի վրա էր դրված եղջերուի գլուխը և բռնում իր ձեռքով : Ապա  թատերական խմբի հետ տարբեր վայրեր գնում և «Ահու չառե» ներկայացումով և ասմունքելով  ավետում գարնանամուտն ու Նոռուզը և տարածքի բնակիչներից նվերներ ստանում: 

Իրանի հյուսիսային տարածքի մեկ այլ վայրում և Թորքաման Սահրայի ժողովրդի մոտ Նոռուզին զվարճանալու համար տեղի են ունենում ավանդական գեղեցիկ միջոցառումներ: Նոռուզի ժամանակ Իրանի Թուրքաման Սահրայում տարածված զբաղումներից է «Մանջուղ Աթոդի»խաղը ,որը նշանակում է ուլունքներ նետել: Այս խաղի ընթացքում թուրքմեն աղջիկները  հավաքվում են միմյանց շուրջ և իրենց ուլունքները հատուկ նշաններով նշանավորում և հատիկ հատիկ նետում ջրով լիքը ամանի մեջ: Ապա աղջիկներից մեկը վերցնում է ամանը ,իր ընկերների գլխի շուրջ պտտեցնում և ասմունքելով ուլունքները խառնում իրար և մեկ առ մեկ հանում ամանից : Ուլունքը որ աղջկան որ պատկանի ասմունքի այդ տողը ևս նրան է նվիրվում :

Իրանի Թուրքմենաբնակ տարածքներում ,ձմռան ցրտից հետո և Էսֆանդ ամսի վերջին շաբաթներին , որը տարվա վերջին ամիսն է, Նոռուզը գովերգող խումբը  տարբերի շրջաններում ներկա գտնվելով և գարնանն ու Նոռուզին նվիրված ասմունքներով ու երգերով ,տեղի բնակիչներին ավետում են ամանորը և քանի որ ժողովուրդը Նոռուզը գովերգողներին համարում է գարնան ավետաբերներ, նրանց ներկայությունը բարեբաստիկ է համարում և նրանց նվիրում բրինձ, շաքար, տեղական քաղցրավենիք և կանխիկ գումար :

Ավանդական այս տոնի սիրահարների  և աշխարհի համայն մարդկության համար ցանկանում ենք առողջությամբ,հաջողությամբ ,բարօրությամբ ու խաղաղությամբ առլեցուն տարի: