Հատուկ հաղորդում՝ Բնության օրվա առիթով

Բարև Ձեզ սիրելի ունկնդիրներ, ֆարվարդին ամսի 13-րդ օրը Իրանում հռչակվել է Բնության օր ,որը համարվում է Նովռուզի տոնակատարությունների վերջին օրը: Այս թողարկումը նվիրված է այս օրվան։ Ընկերակցեք մեզ։

Իրանցիների հնագույն սովորույթներից և ծեսերից մեկը, որն ամեն տարի իրականացվում է, որպես մշակութային ավանդույթ, «Սիզդահ բեդար»-ն է, որը կոչվում է նաև «Բնության օր»:Այդ օրը համարվում է Նովռուզի տոնակատարությունների պաշտոնական ավարտը և ընտանիքները բնության գրկում անցկացնելով վայելում են միմյանց ներկայությունը:

Պատմական ժամանակաշրջանում ,զանազան  տոնակատարությունների և արարողությունների անցկացումը Իրանի  ժողովրդի մշակութային առանձնահատկությունն է եղել :Նրանք տարբեր առիթներով կազմակերպում էին տոներ ու խնջույքներ և կենսունակության այս ոգին իրանական մշակույթի մեջ մնացել է մինչ օրս:Իրականում, կրոնական և ազգային տոներ ու  ծեսեր կազմակերպելը  մարդկանց սրտերում վառ է պահում  հույսը  և մարդկանց մտքերը միմյանց մոտեցնում և բոլորի համար հասանելի  դարձնում երջանկությունը ,որը համարվում է յուրաքանչյուր ազգի միասնականության կարևորագույն գործոններից  մեկը:

Անդրադարձանք միասնականությանը: Հետաքրքիր է իմանալ, որ Իրանում գարնան տասներեքերորդ օրվա տոնակատարությունը ոչ միայն ժողովրդի միասնականության խորհրդանիշն է , այլև մարդու եւ բնության կապի խորհրդանիշը: Բնության հետ նման  կապը ,իրանական տոնակատարությունների հիմնական առանձնահատկություններից մեկն է:Իրանական բազմաթիվ  ավանդույթներ տոներ խոսում են նման կապի մասին: Շրջակա միջավայրի աղտոտման դեմ համաշխարհային շարժումը  ավելի քիչ  քան երկու տասնամյակ է ինչ դարձել է համատարած, սակայն,Իրանի ժողովրդի հետաքրքրությունը շրջակա միջավայրը, ջուրը, հողը, օդը պահպանելը  արմատավորված է Իրանի հազարամյա պատմության մեջ:Հնուց իվեր իրանցիները, իրենց ազգային և կրոնական ուսմունքի համաձայն, անապատում և դաշտերում  զբոսնելիս խուսափում էին ծառերի ճյուղերը կոտրելուց, բույսերը ոչնչացնելուց կամ ջուրն ու հողն աղտոտելուց, և կատարում էին ամեն ինչ , որպեսզի չվնասեն բնությանը:

Ավանդույթներն  ու ծեսերը, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի խորհրդանշական իմաստ ,անցելով իրանցիների մտքի և ճաշակի բովից  հասել է մինչ այսօր :«Սիզդահ բեդար»-ի ծիսակատարությունը ևս անմասն չէ այս ընթացքից: Ըստ իրանցիների, Նովռուզի առաջին 12 օրերը,խորհրդանշում են  տասներկու հազարամյա արարչագործությունը  և Նովռուզի ծիսակատարությունների շղթայի վերջին օղակը ,այսինքն գարնան տասներեքերորդ օրը ,միլիոնավոր իրանցիներ ,միանալով բնությանը պատրաստվում են վերադառնալ աշխատանքի: Պետք է ասել ,որ Նովռուզի բոլոր ծեսերում ազգային միասնականության խորը իմաստ է թաքնված, որը հաստատվել է նաև Իսլամի կողմից: Ճիշտ այն պահից, երբ սկսվում է տան մաքրությունը ,հասարակության սրտում ծավալուն ակտիվություն է սկսվում ,որը գագաթնակետին է հասնում Նովռուզի 13-րդ օրը,սակայն ձևը տարբերվում է : Նովռուզի 13-րդ օրը ժողովուրդը մեծ խանդավառությամբ տնից դուրս է գալիս ,գնալով  դաշտերը և իր այս քայլով ժողովուրդը իր էներգիան ներդնում է հանուն աշխատանքի  և հուսալի կյանքի  և պատրաստվում աշխույժ տարի սկսել: 

Անցյալից մեզ հասած յուրաքանչյուր ավանդույթ  զուգորդված է բազմաթիվ պատմություններով  և ասույթներով : Իրանցիների «Սիզդահ բեդար»-ի վերաբերյալ  ևս բազմաթիվ ասույթներ կան և որոնց շատ աղբյուրներ են անդրադարձել : Ոմանք այդ օրը համարում են բարեբաստիկ ,իսկ ոմանք 13-ը համարում են չարաբաստիկ և համոզված են ,որ այդ օրը չի կարելի մնալ տանը ,այլ պետք է գնալ դաշտ ու այգի :

 Իրանցի գիտնական Աբուռեյհան Բիրունին,որն ապրել է 973-ից 1093 թվականներին,եղել է այն առաջիններից, ով անտրոպոլոգիայի (մարդաբանության) ճյուղի ստեղծումից դեռ դարեր առաջ էր ուսումնասիրել  այն: Նա 13 թվի մասին դրական կարծիք ուներ ,այն համարելով բարեբաստիկ:Նա իր «Ալբաղիե» գրքում անդրադառնալով ժամանակի  իրանցիներին խոսում է իրանական տավա օրերի մասին և Ֆարվարդինի 13-ի կապակցությամբ այսպես  է ասում .«Պատմական ժամանակաշրջանում իրանցիները ամսվա յուրաքանչյուր օրը մի անվանումով էին կոչում և յուրաքանչյուր ամսվա 13-րդ օրը կոչվում էր «Տիր ռուզ»(Տիրի օր) և «Տիր»-ը սիրելի հրեշտակի  և բարեբաստիկ ու լուսավոր և մեծ աստղի անվանում է»:

Ուրեմն «Տիր»-ի օրը այսինքն յուրաքանչյուր ամսվա 13-րդ օրը ցնծության ու բարեբաստիկ օր է իրանցիների համար: Բացի այդ, իրանական ազգային դիցաբանության մեկ այլ պատմության համաձայն,  «Տիր Ռուզ»-ի ընթացքում , և Թիր ամսին ,որը իրանական օրացույցի  ամիսներից մեկն է ,Իրանի և իր  հարևան երկիր՝ պատմական  Թուրանի սահմանազատումն է կատարվում ,ըստ Արաշի արձակած նետի:Ուրեմն 13-ը Իրանական մշակույթի մեջ բարեբաստիկ օրվա  խորհրդանիշ է:

Թերևս այսօր  շատ քչերն են հավատում  Ֆարվարդինի 13-ի բարեբաստիկ կամ չարաբաստիկ լինելուն, և այս օրը մարդիկ  զվարճանալու , միասին լինելու  և բնության հետ միավորվելու նպատակով են տնից դուրս գալիս: Եթե Նովռուզի օրերին և իհարկե ոչ թե կորոնավիրուսի համաճարակի այս օրերին Իրան այցելեք և Ֆարվարդինի 13-ին Իրանի քաղաքներից մեկը ժամանեք ,կտեսնեք որ քաղաքների ու գյուղերի  զբոսայգիներում  ընտանիքները համախմբված են և յուրաքանչյուրն իր գործով է զբաղվում:Մեկը ուտելիք պատրաստելու համար կրակ է վառում ,մյուսը երեխաների համար ճոճանակ պատրաստում ,իսկ մի այլ անկյունում երիտասարդները  կանաչ խոտով հյուսքեր են պատրաստում:Այս բոլորը այդ օրվա ավանդույթներ են համարվում : Ընդհանուր առմամբ այդ օրը  ընտանիքները առավոտյան կանուխ մինչև ուշ երեկո բնության գրկում են անցկացնում և պատրաստում այդ օրվա հատուկ ուտեստ և օրվա ավարտին ուրախ տուն վերադառնում: Թեև  կորոնավիրուսի համաճարակը արդեն երկրորդ տարին է ինչ խանգարել է իրանական այս գեղեցիկ ավանդույթը և ընտանիքները այս օրերին ևս ինչպես այլ օրեր խուսափում են  հավաքներից և փորձում են  մնալ տանը: Սակայն իվերջո կավարտվի կորոնավիրուսը և կրկին իրանական այս գեղեցիկ ավանդույթը կշարունակվի:

Երաժշտական կարճ դադարից հետո կներկայացնենք այս օրվա տարատեսակ ուտեստները: Շարունակեք մնալ մեզ հետ։

***

«Սիզդահ բեդար»-ը կամ բնության օրը մեկտեղված է յուրահատուկ ավանդություններով : Այդ թվում կարելի է անդրադառնալ այն ուտեստներին ու կերակրատեսակներին ,որ այդ օրերին պատրաստում է ժողովուրդը: Ընդհանրապես այդ օրը ընտանիքները  միասնաբար  են կերակուր պատրաստում:Նրանք իրենց հետ վերցնում են չարազ, միրգ և տարատեսակ ուտելիքներ և բնության գրկում վայելում են Նովռուզի վերջին օրը ,հաճելի պահեր անցկացնելով և գեղեցիկ հուշեր պատմելով: Այդ օրվա ուտեստը ընդհանրապես երկու ձևով է պատրաստվում: Կամ ուտեստը  նախապես պատրաստվում է տանը ,կամ էլ  ընտանիքը ուտեստի պատրաստման համար անհրաժեշտ բոլոր պարագաները վերցնում է իր հետ և բնության գրկում պատրաստում այն:Իրանի արևմտյան շրջանում«Սիզդահ բեդար»-ի  ավանդական ուտեստներից է քուֆտան: Այդ օրվա ընդհանրացած ուտեստներից է կանաչիով բրնձե փլավ և ձուկը և քեբաբները,նաև  Իրանի որոշ տարածքների բնակիչներ համոզված են , որ այդ օրը պատրաստվող ապուրի մեջ անհրաժեշտ է օգտվել բնության վայրի բանջարեղենից :

«Սիզդահ բեդար»-ի սիրված ուտեստներից են ՝առիշտայով և բլղուրով ապուրները: «Սիզդահ բեդարի» տոնական սեղանին է դրվում «Սամանուն » կամ ածիկը ,հալվան: Հարավային Խորասան նահամնգում և Յազդում ,սիզդահ բեդարի օրը ալյուրով,յուղով ու քունջոտով մի տեսակ հաց են թխում : Իրանի հյուսիսում այդ օրը պատրաստում են տարատեսակ հալվաներ: «Սիզդահ բեդար»-ի օրվա երեկոյան ընդհանրացած ուտեստից է հազարը,որն ուտում են սեքանջաբին հյութի հետ ,որի բաղադրությունը՝ շաքար, քացախ և նանայի հյութ է : Այդ օրվա հատուկ ուստեստից բացի ,ընդհանրացած ավանդույթներից է  հետևյալը,որ ընտանիքներն այդ օրը  ,«Հաֆթ սինի» սեղանի համար աճեցրած կանաչին գցում են հոսող ջրի մեջ և տուն վերադառնում: Այդ օրվա սովորություններից է կանաչ խոտերով հյուսք պատրաստելը : Իրանցիները համոզված են որ կանաչ խոտերով հյուսք պատարստելը ,որը չվնասի բույսին ,կարող է հանգուցալուծել  կյանքի շատ դժվարությունները:

Իհարկե ինչպես նշեցինք ,Իրանում  այս տարվա բնության տոնը ևս անցյալ տարվա նման  որոշ սահմանափակումների դիմաց է կանգնած ,որի պատճառը COVID-19-ի պանդեմիան է  և մարդիկ բնության օրը տոնում են իրենց բնակարաններում և բակերում ,որպեսզի այս հիվանդության շղթան փշրելով  այն   վերանա Իրանից :Մենք ևս հուսով ենք ,որ աշխահի բոլոր ժողովուրդները զերծ մնալով նման  վտանգներից ,նման օրերին իրենց հարազատների ու բարեկամների հետ լավ պահեր կվայելեն :

Սիրելի բարեկամներ ,ավարտեցինք Նովռուզին նվիրված մեր վերջին հաղորդումը :Մինչ նոր հաղորդում Տերն ընդ Ձեզ: