Неліктен аймақ елдері Иранның тұрақтылығын қалайды?
ParsToday – Ирандағы соңғы толқулар және Трамптың «наразылық білдірушілерді» қолдау үшін әскери шабуыл жасау қаупі аймақ елдері арасында алаңдаушылық тудырды.
ParsToday хабарлауынша, Daily Sabah веб-сайты Мұстафа Джанердің 15 қаңтарда жазған «Ирандағы үкіметтің құлауын кім қалайды?» атты мақаласында Ирандағы соңғы толқулар мен Трамптың аймақ елдерінде алаңдаушылық тудырған «наразылық білдірушілерді» қолдау үшін әскери басып кіру қаупі мәселесін қарастырған.
Аймақтық геосаяси өзгерістер
Автордың көзқарасы бойынша, Ирандағы тәртіпсіздіктер аймақта терең геосаяси өзгерістер болып жатқан кезеңде орын алды. Бұл кезеңге дейінгі соңғы ірі оқиға Батыс Азия мен Солтүстік Африканың саяси құрылымын өзгерткен және Иранның Сирия, Ливан, Ирак және Йемен сияқты елдерде ықпалының кеңеюіне жол ашқан Ислам оянуы болды.
Бұл жағдай кейбір араб елдерінің Иранды тұрақсыздық көзі деп санауына әкелді, ал Дональд Трамптың президенттігі кезінде Тегеранға қысым шарықтау шегіне жетті. Бірақ COVID-19 пандемиясынан және АҚШ-тың аймақтық одақтастарына қолдауының төмендеуінен кейін Сауд Арабиясы, БАӘ және Мысыр сияқты елдер де жаңа қиындықтарға тап болды. Украинадағы соғыс жаһандық тұрақсыздықты күшейтіп, аймақтық тұрақтылыққа деген қажеттілікті арттырды. Мұндай жағдайда Иран мен Сауд Арабиясы 2023 жылы қарым-қатынасты қалыпқа келтіру туралы шешім қабылдады, Түркия да араб елдерімен қарым-қатынасын жақсартты.
7 қазан оқиғасының салдары және Израильдің рөлі
2023 жылдың 7 қазанындағы шабуылдардан кейін Израиль аймақтағы тұрақсыздықтың ең маңызды көзі ретінде танылды. Израильдің Ливанға, Сирияға және Иранға шабуылдары бүкіл аймақтың қауіпсіздігіне қауіп төндірді. Сионистік режимнің әскери ұшақтарының әртүрлі елдердің аспанынан өтуі және тіпті Катар сияқты елдерді нысанаға алуы шиеленістің таралуын көрсетеді. Сионистік режим Судан дағдарысы мен Африка мүйізіндегі оқиғалардан бастап Сомалилендтегі сепаратизмді қолдауға дейінгі басқа да оқиғаларда рөл атқарды. Бұл режим аймақтағы тұрақты саяси құрылымдарға қарсы тұрады және үкіметтердің әлсіреуінен пайда көреді.
Керісінше, Түркия, Сауд Арабиясы, Катар және Мысыр сияқты елдер аймақтық үкіметтерді нығайтуға және олардың институционалдық әлеуетін арттыруға тырысуда. Бұл елдер Сирияға инвестиция салып, Судан мен Сомалилендтегі оқиғаларға қатысты ұқсас ұстанымдарды ұстанды. Иран да бұл жағдайларда Түркия мен Сауд Арабиясымен бірікті.
Йемендегі оқиғалар және аймақтық бәсекелестік
Сауд Арабиясының жақында жасаған әуе шабуылы Израильдің Йемендегі жоспарларына ауыр соққы берді. Сауд Арабиясы мен Йеменнің Ансаралла арасындағы келіссөздерді бұзуға тырысқан Йеменнің Оңтүстік Өтпелі кеңесінің шабуылдары Эр-Риядтың қауіпсіздігіне қауіп төндірді деп саналды. Сауд Арабиясының жедел жауабы оның Африка мүйізі мен Қызыл теңіздегі Израильдің жоспарларына қарсы тұруға ниетті екенін көрсетті. Түркия, Сауд Арабиясы және Пәкістан арасындағы жақында жасалған қорғаныс туралы келісімді де осы тұрғыда талдауға болады.
Ирандағы тәртіпсіздіктердің геосаяси маңызы
Батыс БАҚ Реза Пехлевиді тәртіпсіздіктердің ықтимал көшбасшысы ретінде көрсетеді, бірақ оның Иран ішіндегі нақты қолдауының көлемі күмәнді. Оның сионистік режиммен тығыз байланысы, режимнің Иранға шабуылдарын қолдауы және жақтастарының Израиль туын ұстап келуі тәртіпсіздіктердің Тель-Авивтің аймақтық есептеулерімен байланысты екенін көрсетеді. Тіпті кейбір БАҚ Иранның ыдырауын сионистік режим үшін Пехлевидің оралуынан гөрі қолайлы нұсқа деп санайды. Аймақ елдері бұл жағдайға қандай реакция білдірді? Түркия сыртқы істер министрі Ирандағы тәртіпсіздіктердің артындағы Израильдің рөлін атап өтті, ал ирандық дереккөздер PJAK сияқты топтарға қарсы Түркиямен барлау ынтымақтастығы туралы хабарлады. Оман сыртқы істер министрі Тегеранға барды, ал Сауд Арабиясы Иранмен дипломатиялық байланыстарын жалғастырды.
Неліктен аймақ елдері Иранның күйреуін қаламайды?
Араб елдерінің, әсіресе Парсы шығанағы мемлекеттерінің үнсіздігі олардың шекараларындағы тәртіпсіздіктердің таралуына қатысты алаңдаушылықтан және Иранның нысанасына айналудан қорқудан туындайды (АҚШ шабуылы және Иран АҚШ базаларына қарсы кек алу жағдайында). Бірақ одан да маңыздысы, Иранның күйреуі (Вашингтон мен Тель-Авивтің көздегеніндей) ешбір ел басқара алмайтын дағдарыстарды тудыруы мүмкін. Осы себепті сионистік режимнен басқа барлық дерлік аймақтық ойыншылар Ирандағы тұрақтылықты сақтап қалғысы келеді.
