Сармоясолорӣ; истисмори манобеи табиӣ ва фишор бар муҳити зист

Порс Тудей - Сармоясолорӣ ба унвони яке аз улгӯҳои мусаллати иқтисодӣ дар ҷаҳони муосир, бар пояи анбошти сармоя, судмеҳварӣ ва густариш бевақфаи бозорҳо шакл гирифтааст.

Ба гузориши Порс Тудей, сармоясолорӣ ба унвони яке аз улгӯҳои мусаллати иқтисодӣ дар ҷаҳони муосир, бар пояи анбошти сармоя, судмеҳварӣ ва густариши бевақфаи бозорҳо шакл гирифтааст. Ин низом агарчӣ дар бархе ҳавзаҳо мӯҷиби рушди фанноварӣ ва афзоиши тавлид шуда, аммо дар батни худ созукоре дорад, ки ба истисмори манобеи табиӣ ва ворид овардани фишори фазоянда бар муҳити зист мунҷар мешавад. Робитаи сармоясолорӣ бо табиат робитае мубтанӣ бар баҳракашӣ аст; табиат на ба унвон як зистбуми зинда, балки ба унвони манбаӣ бепоён барои истихроҷи суд талаққӣ мешавад. Ҳамин нигоҳ, решаи бисёре аз буҳронҳои зистмуҳитии имрӯз аст.

Яке аз абъоди муҳими ин масаъла, суръати бесобиқаи истихроҷи манобеи табиӣ аст. Дар низоми сармоясолор, рушди иқтисодӣ бояд доимӣ ва суудӣ бошад; ин рушд бидуни масрафи бештари энержӣ, об, хок, ҷангалу маводи маъданӣ мумкин нест. Ширкатҳои бузург барои ҳифзи сӯдоварӣ, ба истихроҷи беравия рӯй меоваранд ва ин раванд боиси тахриби ҷангалҳо, фарсоиши хок, коҳиши танаввуъи зистӣ ва нобудии зистгоҳҳои табиӣ мешавад. Ҷангалзудоӣ дар Амазон, истихроҷи беравияи нафт дар манотиқи ҳассос ва баҳрабардории шадид аз маодин дар Африқо намунаҳое аз ин раванд ҳастанд.

Буъди дигар, олӯдагии густардаи ношӣ аз тавлиди саноатӣ аст. Сармоясолорӣ бо ташвиқи тавлиди анбӯҳу масрафгароӣ, ҳаҷми азиме аз пасмоандҳои саноатӣ, шимиёӣ ва пластикӣ тавлид мекунад. Бисёре аз саноеъ барои коҳиши ҳазинаҳо, стандартҳои зистмуҳитиро нодида мегиранду олӯдагии ҳаво, обу хокро ба унвони «ҳазинаҳои берунӣ» ба ҷомеъа таҳмил мекунанд. Ин олӯдагиҳо на танҳо саломати инсонҳоро таҳдид мекунад, балки чархаҳои табиии заминро низ мухтал месозад. Гарм шудани замин, афзоиши газҳои гулхонаӣ ва тағйироти иқлими паёмади мустақими ҳамин мантиқи судмеҳвар аст.

Сармоясолорӣ ҳамчунин масрафгароиро ба унвони як арзиши фарҳангӣ тарвиҷ мекунад. Таблиғоти густарда, мардумро ба хариди бештару таъвизи сареъи колоҳо ташвиқ мекунад. Ин чарха масрафи бепоён, ниёз ба тавлиди бештарро афзоиш медиҳад ва дар натиҷаи фишор бар манобеи табиӣ ташдид мешавад. Колоҳое, ки умри кӯтоҳ доранд ё амдан тавре тарроҳӣ мешаванд, ки зуд аз кор биафтанд, ҳаҷми зуболаҳои электронӣ ва саноатиро афзоиш медиҳанду мудирияти ин зуболаҳо худ ба муъзале зистмуҳитӣ табдил шудааст.

Яке дигар аз абъоди муҳим, нобаробарии зистмуҳитӣ аст. Дар низоми сармоясолор, кишварҳои сарватманду ширкатҳои бузург бештарин баҳраро аз манобеи табиӣ мебаранд, аммо кишварҳои фақиру ҷавомеъи ҳошиянишин бештарин осебро мутаҳаммил мешаванд. Кишварҳо ва манотиқи фақирнишин маъмулан маҳали интиқолу дафни зуболаҳои хатарнок, истихроҷҳои мухарриб ё корхонаҳои олоянда ҳастанд. Ин нобаробарӣ боис мешавад буҳронҳои зистмуҳитӣ ба буҳронҳои иҷтимоӣ ва инсонӣ табдил шавад.

Паёмадҳои ин раванд бисёр густарда ва амиқ аст. Нахустин паёмад, ташдиди тағйироти иқлимӣ аст. Афзоиши дамо, обу шудани яхҳои қутбӣ, боло омадани сатҳи дарёҳо ва вуқуъи падидаҳои шадиди обу ҳавоӣ монанди сел, хушксолӣ ва туфон, натиҷаи мустақими масрафи беравияи сӯхтҳои фусилӣ ба хусӯс дар кишварҳои пешрафта ва тахриби ҷангалҳост. Ин тағйирот на танҳо экосистемҳоро таҳдид мекунад, балки амнияти ғизоӣ, манобеи обу саломати инсонҳоро низ ба хатар меандозад.

Паёмади дигар, коҳиши танаввуъи зистӣ аст. Ҳазорон гӯнаи гиёҳӣ ва ҷонварӣ ба далели тахриби зистгоҳҳо, олӯдагӣ ва тағйироти иқлимӣ дар маърази инқироз қарор гирифтаанд. Нобудӣ ҳар гуна, занҷирае аз паёмадҳоро дар экосистем эҷод мекунад ва таъодули табииро бар ҳам мезанад.

 Сеюмин паёмад, ташдиди буҳронҳои иҷтимоӣ ва иқтисодӣ аст. Тахриби муҳити зист метавонад, мунҷар ба муҳоҷиратҳои густарда, даргирӣ бар сари манобеи обу ғизо ва афзоиш фақр шавад. Бисёре аз манотиқи ҷаҳон ба далели хушксолӣ ё олӯдагии манобеи об, бо буҳронҳои инсонӣ рӯбарӯ ҳастанд.

Ба таври куллӣ, сармоясолорӣ бидуни ислоҳоти сохторӣ наметавонад бо муҳити зист созгор шавад. То замоне, ки суд бар саломати замину инсонҳо авлавият дошта бошад, истисмори манобеи табиӣ идома хоҳад ёфт. Роҳи ҳал дар тағйири улгӯҳои тавлид, коҳиши масрафгароӣ, тақвияти қавонини зистмуҳитӣ ва ҳаракат ба сӯи иқтисоди пойдор аст; иқтисоде, ки табиатро на манбаи бепоён, балки мероси муштараку маҳдӯд барои башарият талаққӣ кунад.