Harirud Sınır Havzasında Paşdan Barajının İnşasının Etkileri

İran İslam Cumhuriyeti Su Sanayii Sözcüsü, Afganistan'da Taliban’ın Harirud Nehri üzerinde tek taraflı olarak baraj inşa ederek bu suyu kullanmasının, aşağı havzadaki ülkelerin geleneksel haklarını ihlal ettiğini belirtti. Ayrıca bu durumun İran'daki milyonlarca insanın içme ve temiz suyu teminini etkileyeceğine dikkat çekti.

Bu endişeler, Taliban’ın Afganistan’ın batısındaki Herat bölgesinde Harirud Nehrin bir kolu üzerinde Paşdan adında bir baraj inşa edip su almaya başlamasının ardından ortaya çıktı. 
İran Su Sanayii sözcüsü İsa Bozorgzade’ye göre, Harirud sınır havzasında yer alan bu barajın inşası ve su alması, nehrin doğal akışını azaltarak aşağı havzadaki bölgelerde, özellikle kutsal Meşhed kentinin içme suyu temininde ciddi sosyal ve çevresel zararlara yol açabilir.
Afganistan hükümetinin tarih boyunca yalnızca İran’ın değil, Orta Asya’daki diğer aşağı havza ülkelerinin de su haklarına saygı göstermediği ve ortak nehirler üzerinde barajlar inşa ederek bu ülkelerin su haklarını ciddi şekilde kısıtladığı ifade edildi. Harirud Nehri üzerinde gerçekleştirilen bu tek taraflı baraj faaliyetlerinin yalnızca aşağı havza ülkelerinde değil, tüm bölgede, hatta Afganistan’da çevresel sorunlara yol açacağı belirtildi. Bunun sonuçlarından biri, su kıtlığı veya kuraklık nedeniyle bölge halkının göç etmek zorunda kalması ve bölgenin ekosisteminin ciddi şekilde değişmesidir.
Bu bağlamda, İran İslam Cumhuriyeti defalarca diplomatik yollarla Taliban’ın Harirud havzasındaki baraj inşaatlarının sınır ötesi olumsuz etkilerine karşı resmi itirazlarını dile getirmiş, bu etkilerin değerlendirilmesi ve azaltılması için ortak iş birliği çağrısında bulunmuş, yıkıcı kalkınma yerine sürdürülebilir kalkınmanın seçilmesini önermiştir.
Ancak İran ve Orta Asya’daki ülkelerin ortak nehirlerdeki su kullanımına dair itirazlarının devam etmesi, Afganistan’daki Taliban yönetiminin bu itirazlara tamamen kayıtsız kaldığını göstermektedir. Bu durum iki açıdan önemlidir: Birincisi, Taliban’ın sorumlu bir yönetim sergileme niyetinde olmadığına işaret etmektedir. İkincisi, Taliban’ın bu tutumu, bölgedeki ülkelerin tarım ve sınır bölgelerindeki yaşam koşulları üzerinde doğrudan etkisi olan bir "su savaşı" olasılığına yol açabilir.
Tarihi olarak, Afganistan’ın komşu ülkeleri ortak nehirlerden faydalanmış ve kuraklık dönemleri dışında sınır bölgelerinde yaşayanlar bu durumlardan zarar görmemiştir. İran Su Sanayii Sözcüsü Bozorgzade’ye göre, Hârîrûd havzasındaki her iki ülkede yani İran ve Afganistan’daki halklar, yıllardır bu sınır ötesi nehrin doğal akışından yararlanmış ve bu durum iki taraf için de geleneksel ve tarihi haklar yaratmıştır. Bu haklar, Harirud Nehri havzasındaki adil ve geleneksel kullanım hakkını garanti altına almaktadır.
Buna ek olarak, bu tür sınır ötesi nehirlerin kullanımı, uluslararası ortak nehir kullanımına dair yasalara tabidir. Ancak Taliban hem bu geleneksel hem de uluslararası hakları görmezden gelerek aşağı havza ülkelerinin haklarını ihlal etmektedir.
Meşhed'in yoğun nüfusu ve her yıl Afganistan’dan da gelen milyonlarca ziyaretçinin İmam Rıza’nın (a.s) türbesini ziyaret etmek için bu şehre gelmesi göz önüne alındığında, bu bölgenin içme suyunun tehlikeye girmesi, ciddi zararlara yol açabilir.
 Bozorgzade, uluslararası su hukukunun açık ve net hükümlerine uyularak Harirud sınır nehrinin ortak kullanımında iş birliğinin sağlanması gerektiğini vurguladı. Taliban yönetiminin, uluslararası geleneksel haklar, iyi komşuluk ilkeleri ve iki ülke arasındaki ilişkiler çerçevesinde iş birliği yapması ve gerekli önlemleri alması gerektiğini ifade etti./