Kapitulasyon Nedir ve Neden İmam Humeyni Buna İtiraz Etti?

Parstoday – “Kapitulasyon” ya da “Konsolosluk Yargı Yetkisi” olarak bilinen anlaşmalar, sömürgeci güçlerin ülkelerde nüfuz uygulamak için kullandıkları hukuki araçlardan biri olmuştur.

Kapitulasyon anlaşmaları, ev sahibi ülkenin yargı yetkisini yabancı uyruklular karşısında kaldırarak, yabancılara yarı-sömürgeci bir dokunulmazlık sağlamış ve fiilen ev sahibi ülkenin hukuki ve siyasi bağımsızlığını sorgulanır hale getirmiştir. Parstoday’in haberine göre, 1340’lı yıllarda (Hicri Şemsi takvime göre) Amerika’nın İran’daki askeri varlığının artmasıyla birlikte, Amerikan danışmanlarının yargı dokunulmazlığı konusu gündeme gelmiştir.

ABD Savunma Bakanlığı, 1950 yılında NATO üyesi ülkelerdeki askerlerinin hukuki durumunu belirlemek amacıyla bir tasarı hazırlamıştır. Bu tasarı, ABD Büyükelçiliği’nin desteği ve o dönemin başbakanları—Ali Eminî’den Asadullah Alam’a ve nihayetinde Hasan Ali Mansur’a kadar arasında yürütülen çabalarla, tek maddelik bir kanun tasarısı olarak İran Ulusal Meclisi’ne sunulmuştur.

1342 yılının Mehr ayında (Eylül-Ekim 1963), kapitulasyonla ilgili muğlak bir tasarı Meclis’e gönderilmiş ancak kabul edilmemiştir. Hasan Ali Mansur’un iktidara gelmesiyle birlikte, kapitulasyon tasarısı 21. Meclis’te 74 evet oyuna karşı 61 hayır oyuyla kabul edilmiştir. Bazı milletvekilleri oy kullanmayı reddetmiş, ancak Meclis Başkanı onların oylarını saymadan tasarının kabul edildiğini açıklamıştır. Bu işlem, ABD Büyükelçiliği görevlilerinin Meclis salonundaki varlığı altında gerçekleşmiş ve sert tepkilere yol açmıştır.

Tasarı kabul edildiği haberi, Meclis çalışanlarından biri aracılığıyla İmam Humeyni’nin yandaşlarına ulaşmıştır. İmam, haberin doğruluğundan emin olduktan sonra 4 Aban 1343 (26 Ekim 1964) tarihinde tarihi bir konuşma yapmış ve aynı gün yazılı mesajında bu kanunu “İran milletinin kölelik belgesi” olarak nitelendirmiştir. İmam Humeyni açık ve sert bir dille Amerika’yı Müslüman milletlerin başlıca felaket kaynağı olarak göstermiş ve şöyle demiştir:

“Dünya bilsin ki İran milleti ve Müslüman milletlerin yaşadığı her sıkıntının sebebi yabancılardır. Bu Amerika’dır... Amerika, İran Meclisi ve hükümeti üzerinde baskı kurup, bütün İslami ve ulusal onurumuzu yok sayan bu rezil yasayı kabul ettiriyor ve uygulatıyor.”

Bu itiraz, yalnızca kamuoyunu uyandırmakla kalmamış, aynı zamanda İmam Humeyni’nin 12 Aban 1343’te tutuklanıp sürgüne gönderilmesine zemin hazırlamıştır. Bu tutum, İslami Devrim’in anti-sömürge söyleminin şekillenmesinde dönüm noktası olmuştur.

1357 yılının Bahman ayında (Şubat 1979), İsfahan halkı, bir Amerikalının bir şoförü dövmesiyle ilgili olarak yargılamayı gerçekleştirerek kapitulasyon kanununu fiilen ihlal eden ilk adımı atmıştır. Bu hareket, ulusal egemenliğin halka dönüşünün bir sembolü olmuştur. Sonunda, 23 Ordibehesht 1358’de (13 Mayıs 1979) kapitulasyon anlaşması resmen iptal edilmiş ve yabancı egemenliğin sembollerinden biri İran hukuk sisteminden kaldırılmıştır.