Sadece doğruyu söylemek yeterli değil: Kur’an’da konuşma adabına hızlı bir bakış

Pars Today – Kur’an yalnızca bir sözün doğru ya da yalan olup olmadığına bakmaz; üslup, saygı, yumuşaklık, etkileyicilik ve hatta sözün ne zaman ve nasıl söylendiği de Kur’an’ın bakışında konuşma ahlakının bir parçasıdır.

Hayatımızdaki pek çok önemli olay birkaç kelimeyle başlar. Bir cümle birini sakinleştirebilir, bir başkasının kalbini kırabilir, bir yanlış anlaşılmayı ortadan kaldırabilir ya da basit bir anlaşmazlığı uzun süren bir kavgaya dönüştürebilir. Bu nedenle Kur’an’ın konuşma konusunda bu kadar titiz bir şekilde söz etmesi şaşırtıcı değildir. İlginç olan şu ki Kur’an yalnızca “yalan söylemeyin” veya “güzel konuşun” demekle yetinmez. Farklı konuşma biçimleri için ayrı ifadeler kullanır; sanki doğru konuşmanın tek bir özelliği olmadığını anlatmak ister. Pars Today olarak bu yazımızda bu önemli konuya kısaca göz attık:

Örneğin Kur’an’da “قَوْلًا سَدِيدًا” (kavlen sedîden) ifadesinden söz edilir; yani doğru, sağlam ve ölçülü bir söz. Aceleyle veya heyecanla söylenmemiş, üzerinde düşünülmüş bir söz. İnsanların bugün duydukları bir şeyi hemen, aynı anda yeniden paylaştıkları bir çağda bu ifadenin anlamı belki de daha da önem kazanmıştır.

Başka bir yerde “قَوْلًا مَعْرُوفًا” (kavlen ma‘rûfen) ifadesi geçer; yani uygun, güzel ve yerinde bir söz. Burada artık yalnızca sözün doğru olması önemli değildir; onu nasıl söylediğimiz de önem taşır. Bazen söylediğimiz şey doğru olabilir, ancak onu karşımızdaki kişiyi küçük düşürecek bir üslupla ifade edebiliriz. Kur’an görünüşe göre böyle bir sözü güzel söz olarak kabul etmez.

“قَوْلًا كَرِيمًا” (kavlen kerîmen) ifadesi ise bundan da ileri gider; insanlarla onurlu, nazik ve saygılı bir şekilde konuşmak anlamına gelir. Bu ifade, saygının yalnızca dışarıdan görünen bir davranış olmadığını, insanın dilinde de kendini göstermesi gerektiğini ortaya koyar.

En dikkat çekici ifadelerden biri “قَوْلًا لَيِّنًا” (kavlen leyyinen), yani yumuşak söz söylemektir. Buradaki önemli nokta, yumuşak konuşmanın kişinin tavrından vazgeçmesi veya zayıf olması anlamına gelmemesidir. İnsan karşı çıkabilir, eleştirebilir ve hatta ciddi bir şey söyleyebilir; ancak yine de üslubu sert, kırıcı veya aşağılayıcı olmak zorunda değildir.

“قَوْلًا مَيْسُورًا” (kavlen meysûren) da başka bir ifadedir; kolay, gönül alıcı ve rahatlatıcı bir söz anlamına gelir. Bazen gerçekten birinin sorununu çözemeyebiliriz. Ancak en azından ona daha fazla acı vermeyecek şekilde konuşabiliriz.

Kur’an ayrıca “قَوْلًا بَلِيغًا” (kavlen belîğan) ifadesinden söz eder; yani açık, anlaşılır ve etkili bir söz. Dolayısıyla Kur’an’ın bakışında güzel söz yalnızca doğru olan söz değildir; aynı zamanda doğru şekilde aktarılması da gerekir. Belki de bu nedenle “الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ” ve “قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا” gibi ifadelerle de karşılaşırız; yani eğer bir şey söylenecekse, mümkün olan en güzel biçimde söylenmelidir.

Buna karşılık Kur’an, yanlış ve kötü sözler için de farklı ifadeler kullanır.

“قَوْلَ الزُّورِ” (kavlez-zûr) batıl ve yalan söze işaret eder. “İfk” (الْإِفْك) ise gerçeği tersyüz eden, hakikati çarpıtan bir yalana daha yakındır. “Bühtan” (بُهْتَان) ise gerçekte olmayan bir şeyi bir kişiye isnat etmek, yani iftira atmaktır.

Ancak Kur’an’a göre dil ile işlenen bütün hatalar yalanla sınırlı değildir. “Gıybet” (غِيبَة) bunun önemli bir örneğidir. Bir kişi hakkında söylediğimiz şey gerçek olabilir; fakat aynı şeyi onun arkasından söylemek yine de yanlış olabilir. Bu önemli bir noktadır: Doğru olan her şeyin mutlaka söylenmesi gerekmez.

“Hemz” (هَمْز) ve “lemz” (لَمْز) ayıplama, iğneleme ve küçümsemeyle ilgilidir. Bunlar bazen oldukça sıradan şeyler gibi görünebilir: bir ima, bir şaka, kısa bir cümle... Ancak bunların her biri bir insanın kişiliğini hedef alabilir.

“Suhriyye” (سُخْرِيَة) başkalarıyla alay etmek, “tenâbüz bi’l-elkâb” (تَنَابُز بِالْأَلْقَاب) ise insanları onları küçük düşüren lakaplarla çağırmak anlamına gelir. Kur’an ayrıca günah, düşmanlık veya zarar verme amacıyla yapılan gizli konuşmalar konusunda da uyarıda bulunur ve“günah ve düşmanlık konusunda gizli konuşma” (النَّجْوَى بِالْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ) ifadesine yer verir.

Bütün bu ifadeleri bir arada düşündüğümüzde şu nokta açıkça ortaya çıkar: Kur’an’ın bakışında dil yalnızca konuşma aracı değildir; insanın ahlakının da bir parçasıdır.

Ne söylediğimiz önemlidir; ancak nasıl söylediğimiz de bundan daha az önemli değildir. Hatta kimin hakkında, hangi durumda ve hangi amaçla konuştuğumuz da önem taşır.

Belki de bu yüzden bazen bir cümleyi söylemeden önce yalnızca birkaç saniye durup düşünmek yeterlidir:

Bu söylediğim şey doğru mu? Söylemem gerekli mi? Ve eğer söylemem gerekiyorsa, bunu biraz daha güzel bir şekilde ifade edemez miyim?