Эрон бўйлаб саёҳат (50)
Ассалому алайкум азиз тингловчилар! “Эрон бўйлаб саёҳат” туркумидаги навбатдаги дастур билан хизматингиздамиз. Олдинги дастурда Забол шаҳри яқинидаги “Конган шаҳри сухта” ва “Даҳонайи ғуломон” шаҳрига ташриф буюрган эдик. Ушбу дастурда биз Зобул шаҳрига ушбу шаҳарнинг диққатга сазовор жойлари билан яқиндан танишиш ва унинг тарихи ва маданияти ҳақида сиз билан суҳбатлашиш учун келдик. Биз билан қолинг.
Зобул — Систон ва Балужистон вилоятининг шимоли-шарқидаги шаҳар. Бу шаҳар шимолдан Нимроз шаҳри, шарқдан Ҳилманд шаҳри, жанубдан Ҳомун ва Заҳок шаҳарлари ва ғарбдан Ҳомун шаҳри билан чегараланган. Бу ҳудуд илгари Сакастон ёки Сакиман ва Нимруз деб аталган ва 1935 йилдан буён Зобул деб аталади. Бу ҳудуд Фирдавсий Шоҳномасининг қадимги Эроннинг Сом, Зал ва Ростам каби афсонавий қаҳрамонлари ҳақидаги машҳур қиссасининг бешиги ва келиб чиқиши бўлиб, “Фирдавсий Шоҳномасида” кўпинча Зобулистон деб аталади. Зобул, шунингдек, Эрондаги парфия қўшинлари қўмондони Сурена ва Яъқуб ибн ал-Лайс ас-Саффор (Саффорийлар сулоласи асосчиси) туғилган жой. Зобулга саёҳат - бу тарихга саёҳат ва биз ушбу минтақага саёҳатимиз билан сизни ушбу шаҳарнинг диққатга сазовор жойлари ва унинг маданияти ва сивилизацияси билан таништирамиз.
Зобулдаги сафаримиз аввалида биз ушбу шаҳарнинг анъанавий бозорига келиб, уларда сайр қилиш ва бу халқларнинг маданияти билан яқиндан танишдик. Зобулнинг анъанавий бозори маҳаллий муҳитга эга ва 150 ёшга тўлган. Носирддин Шоҳ бозори номи билан ҳам танилган бу тарихий бозор Зобулнинг қоқ марказида бир неча юзлаб гилдия бирликларига эга йирик бозордир. Анъанавий бозорда жуда чиройли Систони либосларида сайр қилиб, ўзларига зарур бўлган товарларни харид қилаётган одамларни кўрамиз. Бу бозорда Систон ва Балучистоннинг анъанавий ва кашта тикилган кийимларини харид қилиш ва матоларининг ранг-баранг гўзаллигидан баҳраманд бўлиш мумкин. Бу бозорда матодан ташқари жанубий зираворларни ҳам учратиш мумкин бўлиб, зобулликларнинг ҳунармандчилик буюмлари, жумладан, гилам ва килимлар, бўйра тўқиш, ҳар хил чиройли тикувчилик буюмлари сотилади. Анъанавий бозорда харид қилишдан ташқари, ушбу шаҳарнинг анъанавий таомларининг таъмидан ҳам баҳраманд бўлишингиз керак. Дарҳақиқат, ҳар бир минтақанинг таомлари уларнинг маданияти ва урф-одатлари билан чамбарчас боғлиқ ва ҳар бир шаҳарга саёҳатингиз давомида маҳаллий таомларни татиб кўришингиз керак. Шаҳарнинг маҳаллий ошхонасига борак Систани (борак), Коломпе, Систани пишириқлари ва маҳаллий нон киради.
Зобул шаҳрининг тарихий диққатга сазовор жойларидан бири унинг “Систон антропология музейи”дир. Биз ушбу музейга шу замин халқи маданияти ва тарихининг бир қисми билан танишиш мақсадида келганмиз.
Зобул антропология музейи ўтмишда, 19-аср бошларида Зобулнинг ташкил топиши билан бир вақтда инглизлар томонидан консуллик сифатида қурилган. Шундан сўнг 1986 йилгача шаҳарнинг соғломлаштириш маркази сифатида фойдаланилган ва ниҳоят 2006 йилда Систон антропология музейи сифатида расман ўз фаолиятини бошлаган. Ушбу тарихий обиданинг майдони 3952 квадрат метрни ташкил этади ва унинг биноси инфратузилмаси 1125 квадрат метрни ташкил қилади. Бино эшиклар ва коридорлар билан боғланган кичик ва катта хоналар тўпламидан иборат. Барча бўшлиқларнинг том қопламаси гумбаз шаклида бўлиб, томида скейплар ва иситиш қувурлари мавжуд.
Ушбу музейда турли ёқиб юборилган шаҳар қабрларининг нусхалари, мунчоқлар, кулолчилик буюмлари, газламалар ва куйган шаҳар топилмалари намойиш этилган. Ушбу музейнинг диққатга сазовор жойларидан бири бу антилопа дизайни ўйилган сопол идишлардир. Бу кулолчилик дунёда ёқиб юборилган шаҳарни қазиш жараёнида олинган биринчи анимация сифатида танилган. Музейнинг бошқа қисми минтақанинг антропологик объектларига тегишли.
Ушбу бўлимни ўрганиш орқали сиз ушбу минтақа халқлари маданияти ва урф-одатларининг турли хил макетлари ва эркаклар ва аёллар ҳайкаллари томонидан намойиш этилган бир қисми билан танишишингиз мумкин. Шунингдек, ушбу бўлимда барча турдаги асбоб-ускуналар, иш жойлари, қўлёзмалар, тангалар, тангалар, ошхона анжомлари ва ҳоказоларни яқиндан кўриш мумкин.
Зобул шаҳрининг диққатга сазовор жойлари бўйлаб саёҳатимизни давом эттириб, биз "Хожа тоғи" ни зиёрат қилиш учун ушбу шаҳардан 30 км жануби-ғарбга келдик. Бу тоғ “Ошида тоғи” номи билан ҳам танилган, бу ўрта форсча “абадий” деган маънони англатади. Бу қора базалт жинсларидан ташкил топган трапезоидал тоғ бўлиб, денгиз сатҳидан 609 метр баландликда, Хамун кўли ўртасидаги оролга ўхшайди. Бу тоғ Митра ва зардуштийлар даврида оташ ибодатхонаси мавжудлиги сабабли ибодат маркази бўлган ва кейинги даврларда ҳам ўз ҳурматини сақлаб келган.Бу тоғ зардуштийлик, ислом ва христианликнинг уч дини учун ҳамиша муқаддас ҳисобланган. Унинг мавқеи ва қадри юқори. Бу тоғ атрофида сосонийлар, парфиялар ва ислом даврига оид кўплаб қадимий ёдгорликлар ҳамда буддистлар ибодатхонаси қолдиқлари, жумладан, сарой мажмуаси, Каҳак Коҳзад қалъаси, Чеҳел Дўхтар қалъаси, Сарсанг қалъаси, Хожа Ғолтан мақбараси, Пир Гандум Бриян, шайтон уйи ва қабрлар. Зобул шаҳрининг энг муҳим зиёратгоҳи бўлган Хожа Ғолтан мақбараси Хоже тоғининг энг баланд чўққисида жойлашган бўлиб, тўртбурчак шаклда қурилган бўлиб, найзали камарли кириш эшиги ва гумбазли хонани ўз ичига олади. Бу хонада Шоҳ Ҳусайн Систоний “Шоҳлар тирилиши” китобида Дониёр пайғамбарнинг укасига нисбат берган катта қабр бор.
Саёҳатимиздан сўнг биз Зобул шаҳридан 60 км жануби-ғарбда “Ростам қалъаси” деб номланган жойни зиёрат қилиш учун келдик. Бу қалъа қарийб тўрт юз йилдан бери ташландиқ бўлган, аммо барибир Зобулга келган ҳар бир киши бу ерни кўришни истайди. Бу ҳудудда қадимий қазишма ишлари олиб борилмаган бўлса-да, унинг қолдиқлари, яъни сирланган ва сирланмаган сопол буюмлари Ростам қалъасининг узоқ тарихидан далолат беради. Ростам қаласи саҳро қўйнида жойлашган бўлиб, шу қадар жозибалики, ҳар бир томошабиннинг эътиборини тортади. Ушбу қалъанинг катталиги ва меъморчилиги унинг гўзал ўтмишдаги аҳамиятини кўрсатади. Қалъанинг тўртта минораси ва кириш эшиги бор. Унинг тўртта минораси ва кириш эшиклари кўринади.
Энди Зобулнинг тарихий диққатга сазовор жойлари билан танишганимиздан сўнг, табиат қўйнига бориб, бу ҳудуднинг табиий гўзалликлари ҳақида сўзлаб берганимиз маъқул. Зобулнинг энг гўзал жойларидан бири “Шила ўрмони” бўлиб, у Систон ва Балучистон вилоятидаги қўриқланадиган ҳудуд ҳисобланади. Бу ўрмон Хамун қўриқланадиган ҳудудининг жанубида жойлашган бўлиб, Зобул шаҳридан 80 км узоқликда жойлашган. Ушбу ўрмоннинг майдони 6525 гектарни ташкил қилади. Бу ўрмон зонаси иссиқ ва қуруқ чўл иқлими ва ёмон ўсимликларга эга. Бу ҳудуднинг қоплами зердеçал дарахти бўлиб, бундан ташқари бу ўрмонда ҳалохйлон, салсола, салтбушес, ҳалохйлон салиcорниcум, Cаллигонум каби бошқа ўсимлик турлари бу ҳудудни ранг-баранг қилган. Бу ҳудудни сайёҳлик масканига айлантирган энг муҳим сабаблардан бири био-ҳайвонлардир, масалан; Чинкара, ёввойи мушук, тулки, шоқол, қуён, бустард, Франколинус, дашт бургути, оддий бургут, камбурчак, чумчуқ.
Ҳурматли тингловчилар, мен Зобул шаҳри ва Систон ва Балужистон вилоятига саёҳатимиз ниҳоясига етди. Умид қиламизки, ушбу бир нечта дастурлар давомида биз сизни ушбу вилоятнинг диққатга сазовор жойлари билан таништиришга муваффақ бўлдик. Келгусида Эроннинг яна бир вилоятига саёҳат қиламиз. Яна бир дастургача хайр, саломат бўлинг.
