Эрон бўйлаб саёҳат (55)
Шаҳруд шаҳрига ташрифимиз давомида гўзал Бастом шаҳрига ташриф буюришни ўринли деб билдик.
Ассалому алайкум барча Эрон бўйлаб саёҳат кўрсатувлари тингловчилари ва мухлислари. Азизлар, саёҳатимиз ва Шоҳруд шаҳрига ташрифимиз давомида гўзал Бастом шаҳрига ташриф буюришни маъқул топдик. Эроннинг бутун тарихида адабиёт, санъат ва илм-фаннинг ёрқин юлдузлари номи порлаб туради. Бастом тарихи тариқат ва тасаввуф илмининг икки буюк зоти “Боязид Бастомий” ва “Шайх Абулҳасан Харғоний” номлари билан ҳам боғлиқ.
Бастом Шоҳруддан 6 км узоқликда жойлашган бўлиб, Шарқий Алборзнинг ям-яшил ва сувли ён бағирларида жойлашган унга бўйсунувчи шаҳарлардан биридир. Бастом шаҳрининг қадимий тарихи милоддан аввалги В-ВИ минг йилликларга бориб тақалади, ўша даврдаги қадимий ёдгорликлар устига шаҳарнинг ҳозирги биноси қурилган. Бу шаҳар исломдан кейинги даврда Эроннинг энг муҳим илмий ва маданий марказларидан бири ҳисобланиб, Хуросон ва Ўрта Осиё, Ғарбий Эрон ва Европа чорраҳаларида жойлашганлиги сабабли катта аҳамиятга эга эди. Бу шаҳарнинг жаҳон миқёсида шуҳрат қозонишининг энг муҳим омили, унинг тарихи ва тарихий обидаларидан ташқари, ҳижрий иккинчи асрнинг машҳур мутасаввиф Боязид Бастомий мақбараси билан боғлиқ бўлиб, бу шаҳарни Эрондаги энг яхши тасаввуф туризми йўналишларидан бирига айлантирган.
Боязид Бастомий маданий мажмуаси Бастом шаҳрининг асосий ва энг муҳим диққатга сазовор жойларидан бири бўлиб, шу шаҳарнинг марказида жойлашган.У масжид, мақбара, гумбаз, минора, айвон, йўлак каби турли жойларга эга бўлган катта мажмуадир. Салжуқийлар (11—12-асрлар), Илхонийлар (13—14-асрлар), Темурийлар (14—16-асрлар), Сафавийлар (16—18-асрлар) ва Қожарлар ( 19—20-асрлар) давлатларини ўз ичига олади. Бу ерда ўтмишга қадам қўйгандек, қушлар садоси, мовий осмон, кекса ва ям-яшил дарахтлар ва бетакрор кошинлар билан ўралган тасалли берувчи муҳит ташриф буюрувчини ўзига тортадиган гўзал манзарали ажойиб мажмуа яратган.
Боязид Бастомий ҳижрий ИИ-ИИИ асрларда яшаган ва унинг ҳаёти ҳақида аниқ маълумотлар йўқ. Аммо унинг сўзлари ва асарларида тасаввуфий ишқнинг алоҳида ўрни борлигини кўрсатади. Тариқат йўли нафсни енгишга асосланган Боязид Эрон тасаввуфида “Тасаввуф султони” унвонига муносиб кўрилган даражада юксак мавқега эга бўлди. Унинг хулқ-атвори, нутқи ва ҳаётидан ҳикоялари Аттор ва Румий каби шоирларнинг китоблари ва ижодида тасаввуфдан кўра кўпроқдир.
Мақбарага кираётганда унинг соддалиги ва самимийлиги эътиборингизни тортади. Бу буюк тасаввуфнинг соф ва пок табиатини кўрсатадиган оддий мақбара. Боязид Бастомийнинг гўзал чизиғи ўйилган оддий оқ тош. Зиёратгоҳнинг чап томонида эски расмларга эга йўлак жойлашган бўлиб, у аслида ушбу зиёратгоҳнинг хотиралари албомидир. Ушбу бўлимда қабрнинг турли давр ва тарихий даврларга оид фотосуратларини кўришингиз мумкин. Шуниси эътиборга лойиқки, унинг қабри асосий макондан ташқарида ва ҳовли ёнида жойлашган. Бу қабр ёнида сиз Боязид Бастомий сажда қилган монастирни топишингиз мумкин. Бу жой унинг оддий ва ҳашаматли турмуш тарзини ифодалайди. Бу зиёратгоҳнинг деворлари баъзан бадиий кўрпа-тўшаклар билан қопланган бўлиб, уни Дамғонийлар оиласи меъморлари ҳижрий 702-йилда гўзал қилиб ясашган. Хонанинг жанубида сиз учинчи қаторда Ҳуд сурасининг 114 ва 115 оятлари ёзилган нафис ва қимматбаҳо меҳробни кўрасиз. Шифтнинг мултипликатив камари остида матни учинчи қаторда жойлашган ёзув мавжуд.
Боязид мақбараси ёнида яна бир мақбара борки, у ерда Имом Жаъфар Содиқ (а.с.) ўғли дафн этилгани айтилади. У Боязид билан бирга бу ҳудудга халққа бошчилик қилиш учун келган, аммо тез орада вафот этган. Унинг зиёратгоҳининг қурилиши Ғазонхон гумбазининг қабрига жуда ўхшаш ва у билан симметрик шаклда қурилган. Унинг асл биноси Ғазонхон томонидан қурилган ва Ҳамад Ходабандеҳ Олжайто даврида қайта тикланган.
Хона квадрат бўлиб, томонлари 4,5 метр бўлиб, тўртта сирға квадрат томонларини саккизбурчакларга айлантиради, кейин эса гумбазнинг асосини ташкил қилади.
У бир-бирига перпендикуляр бўлган иккита нефли эркаклар ва аёллар учун иккита алоҳида қисмдан иборат. Эркак қисмининг биноси салжуқийлар давридаги масжид негизида қурилган бўлиб, нафис сувоқ ва геометрик, исломий ва тўрт патли гуллар билан безатилган меҳробга эга. Меҳробнинг юқори қисми учинчи қатордаги ёзувлар ҳамда Илхонийлар ва Қожарлар даврига оид настаълиқлар билан безатилган. Аёллар бўлими узун ва тор зал бўлиб, томида чиройли кўрпа-тўшакларни кўриш мумкин.
Боязид Бастомий мақбарасининг энг қадимги қисми Салжуқий минорасидир. Минора Бастом масжидининг шарқий томонида жойлашган бўлиб, унинг қурилиши ҳижрий 514 йилга тўғри келади. Минора тепасига чиқиш йўли бўйлаб айланма зинапоялардир. Бу зинапоя бўйлаб тешиклар мавжуд бўлиб, улар орқали ёруғлик порлайди ва керакли ёруғлик таъминланади. Бу миноранинг баландлиги ердан 14,5 метр баландликда жойлашган. Ғиштдан қурилган бўлиб, Боязид масжиди билан туташган. Бу бино Бастом тарихий мажмуасидаги энг гўзал иншоотлардан биридир. Миноранинг юқори қисми сезиларли ҳаракатга эга. Қадимги суратлардан бирининг сарлавҳасида минора тепасига чиқиб, уни кучли силкитган киши минорани қимирлатаётгани ёзилган.
Боязид Бастомий мақбараси ҳовлисида турсак, мажмуага ўзига хос чирой бахш этган ва Ғазонхон гумбази номи билан машҳур бўлган фируза гумбазни кўрамиз. Ғазонхон гумбази тўртбурчак шаклда бўлиб, томони 7,5 метрни ташкил қилади. Бинонинг тепасида конуссимон гумбаз жойлашган. Ғазонхон ҳижрий 670—703-йилларда яшаган.Гумбазнинг жанубий томони гумбаз ичига кириб, бошқача манзарани кўрадиган жой. Бугунги кунда бу макон ўз фойдаланишини Шарқ тасаввуф музейига ўзгартирди.
Боязид мақбараси билан Ғазонхон гумбази ўртасида ғарбий айвон номи билан машҳур бўлган жуда чиройли каравотлари бўлган узун айвон бор. Баландлиги 13,5 метр бўлган бу айвон Муҳаммад Ибн Ҳусайн Дамғоний томонидан қурилган. Мажмуанинг шарқий томони ва ғарбий айвон олдидан Ўлжайто айвон ва коридор. Бу макон ўтмишда бинонинг асосий кириш эшиги бўлган. Мовий кошинлар, гипсли моқарналар бу айвоннинг таърифлаб бўлмайдиган гўзалликларидандир. Айвонга киришнинг икки томонида кўк кошинларга куфий ёзувида Ҳазрати Али номи тўрт марта ўйиб ёзилган. Ушбу бўлим Чаҳорр Али безаклари сифатида танилган.
“Кашане минораси” Боязид маданий мажмуасининг яна бир биноси бўлиб, Эроннинг тарихий обидалари рўйхатида 1310-йилда 69-рақам билан рўйхатга олинган Гонбад Кавусдан кейин Эрондаги иккинчи энг баланд ғиштли минора ҳисобланади. Шоҳруҳия мактаби ҳам Боязид маданий мажмуасининг бошқа биноларидан биридир. Шоҳруҳия мактаби ҳам жуда қизиқарли режага эга ва икки қаватли 28 га яқин хона диний ўқувчилар фойдаланиши учун қурилган. Бу мактабда масжид, айвон ва зурхона бор.
Азиз дўстлар, тасаввуф аҳли султони Боязид мақбараси дунёнинг турли бурчакларидан келган сайёҳларни ҳамиша ўз бағрига олади. Умид қиламизки, ушбу маданий мажмуани таништириш орқали бу бебаҳо тасаввуф сиймосига ҳурмат бажо келтиришда ўз ҳиссамиз бўлади.
Дўстлар, дастур вақти тугагач, бугунги мулоқотимизни шу ерда тугатамиз ва кейинги дастурда барчангизни Қудратли Аллоҳга топширамиз.
