Эрон бўйлаб саёҳат (56)
Бу дастуримизда Шаҳруд шаҳрининг Харқоне Нов қишлоғидаги “Шайх Аболҳасан Харқоний” номли тасаввуф олими мақбарасини зиёрат қиламиз, кейин эса Семнон вилоятининг Гармсар шаҳрини саёҳат қиламиз.
Ассалому алайкум барча Эрон бўйлаб саёҳат дастури тингловчилари ва мухлислари, азиз дўстлар, биз Шаҳруд шаҳрини зиёрат қилишда давом этдик ва охирги лаҳзада Шайх Аболҳасан Харқоний номли мутасаввифнинг мақбарасини зиёрат қилишни ўринли билдик. Биз билан қолинг.
Ҳурматли тингловчилар, Шаҳруд атрофида бир қанча мақбаралар бор. Бу мақбаралар меъморчилик нуқтаи назаридан ҳам маданий мероснинг бир қисми ҳисобланади. У буюк шахслар, алломалар ва тасаввуф арбоблари дафн этилган жой бўлиб, улар маданий ва диний аҳамиятга эга. Улардан бири Шайх Аболҳасан Харқоний мақбарасидир.
Бастом шаҳридан 23 км узоқликда ва Қалъа-Нов Харқон қишлоғидаги тепаликда жойлашган Аболҳасан Харқоний мақбараси пештоқида шундай ёзилган:
“Ким бу уйга кирса, унга овқат бер ва иймонини сўрама. – Ким Ҳақ йўлида жонини фидо қилса, албатта, Абул Ҳасан хонида нонга лойиқдир.
Шайх Аболҳасан Харқоний ҳижрий ИВ-В асрларда яшаб ўтган буюк тасаввуф алими, жаҳон эрки ва халқпарварлиги, инсон фикри кенглиги ва юксак тасаввуфий тафаккурида алоҳида ва бетакрор бўлган Эрон тасаввуфининг энг ёрқин намояндаларидан биридир. 4 асрнинг иккинчи ярми ва ҳижрий 5 асрнинг бошларида Хорқон Шаҳрудда яшаб ўтган бу космополит эронлик мутасаввифнинг сўз ва амаллари қарийб минг йил давомида мутасаввуф, шоир, мутафаккир ва тадқиқотчилар томонидан ҳамиша кўриб чиқилиб, ўрганилиб, ибратланилган.
Табиат ва номнинг бу соф тасаввуфчиси Боязид Бастомийни ўзининг Муқтадоси деб билган. Абу Саид Абу ал-Хайр, Абу Али Сино ва Носир Хосров каби одамлар уни зиёрат қилишган ва Хожа Абдуллоҳ Ансорий унинг машҳур издошлари ва шогирдларидан бири эди. Шайх Аболҳасан Харқоний Эрон маданиятини сақлаб қолишда муҳим рол ўйнаган тасаввуф аҳлидан биридир, лекин бу буюк мутасаввифнинг ҳаёти ва шеърлари билан таниш бўлганлар кам бўлса керак.
Бу машҳур Эрон тасаввуфчиси Харқоний мақбарасининг ҳозирги биноси конуссимон гумбазли масжидга асосланган бўлиб, унинг ягона меҳроби сақланиб қолган. Бу меҳроб бошқа масжидларнинг меҳробларидан фарқли ўлароқ, ғарбга қараган ва шайх нутқларидаги форсча сатрлар билан бирга патриархал даврга оид гўзал тўшакларга эга. Ғишт кўринишидаги бу кўпбурчак бино ям-яшил ҳудуд ўртасида жойлашган бўлиб, у тасаввуф аҳли зиёратгоҳи бўлишдан ташқари, зиёратчилар учун қулай муҳит яратади ва Боязид Султон ал-Орифин қабри каби ҳар йили минглаб сайёҳларни қабул қилади.
Саёҳатимизни давом эттириш ва Семноннинг тарихий ва маданий диққатга сазовор жойларига ташриф буюриш, Гармсарга саёҳат қилиш мақсадга мувофиқдир. Бу ерда кўплаб тарихий ва табиий диққатга сазовор жойларга эга чўл ҳудудлари мавжуд. Гармсар - Парфия даврига бориб тақаладиган жозибали ва ажойиб шаҳар. Бу кўркам шаҳар маҳалласида бепоён чўл, Дамованд тоғи ва бошқа бир қанча чўққилар жойлашган бўлиб, улар ташриф буюрувчиларга ўзига хос таъсир кўрсатади.
Гармсарга саёҳат бу замин аҳолисининг урф-одатлари, урф-одатлари, бой маданияти билан яқиндан танишиш учун қулай имкониятдир. Айримлар Гармсарни қабилалар ороли дейишади, чунки турклар, лорлар, курдлар, араблар ва гилакийлар ёнма-ён яшайдиган беш хил эрон миллати. Шундай қилиб, биз турли тиллардаги одамларнинг ҳаётини бирга кўрамиз. Вилоятнинг тарихий қадимийлиги туфайли бу ҳудудда қимматли тарихий обидалар мавжуд.
Кавир миллий боғидаги Сиёҳкуҳ тарихий мажмуаси Гармсар шаҳрида жойлашган қимматли тарихий обидалардан биридир. Бу мажмуа Айн ар-Рашид, Шоҳ Аббос саройлари ва маҳаллий аҳоли Қаср деб атайдиган зиёратгоҳдан иборат. Бу мажмуанинг энг муҳим биноси Эрон меъморчилиги улуғворлигининг кўриниши бўлган Шоҳ Аббос саройидир.
Сиёҳкуҳнинг шимолий ён бағирларида карвонсарой харобалари бор. Бу карвонсарой Сиёҳкуҳдаги энг муҳим бинолардан бири бўлиб, тўғри тўртбурчак шаклда қурилган. Бу карвонсарой қурилишида асосий материаллар тош бўлиб, айрим қисмларида ғиштдан фойдаланилган. Бу бинонинг ташқи кўриниши тўртбурчак шаклда бўлиб, шимолга ва жанубга иккита дарвозаси бўлган бир нечта миноралардан иборат бўлиб, унинг юзаси қўшни тоғлардан олиб келинган йирик оқ сайқалланган оҳактош тошлардан ясалган. Бу карвонсарой атрофида олтита минора қурилган ва боши катта тошга бирлаштирилган. Бинога кираверишнинг икки томонида қўриқланиши керак бўлган иккита кичик хона бор. Карвонсарой эшиги ёнида, кираверишдаги тешикда товони айланаётган тошлар бор эди. Бинонинг ичида катта майдон бор, унинг атрофида йигирмата кичик хона ва гипсли тешиксиз битта эшик мавжуд. Ушбу бинонинг муҳим ва диққатга сазовор жойи унинг аҳолисига зарур бўлган сувни қандай таъминлаш эди. Бинога сув бир-бирига ўхшаш иккита канал орқали олиб борилди, уларнинг пастки қисми керамик қувурлардан, иккинчиси эса қаттиқ оқ шифердан ясалган тош оқими каби эди. Бу сув Қора тоғ ёнбағирларидаги Шоҳ булоғидан бино олдидаги катта ҳовузларга кўчирилган. Ушбу сув дарёсининг қурилиши томошабинлар учун жуда қизиқарли ва ҳайратланарли бўлиб, унинг қурилиши ўз даврининг дурдоналаридан бири ҳисобланади. Сафавийлар даврида капитал реконструкция қилинган бу бино Шоҳ Аббосий биноси (Қаср Баҳром карвонсаройи) номи билан машҳур. Ушбу бинонинг қурилган вақти тўғри маълум эмас ва дарвоза ёнидаги корпусда ёзувни кўриш мумкин. Ҳозирги бино қадимий вайронага асосланган. Бу бино атрофидан топилган сопол идишлар катта эҳтимол билан темурийлар даврига тегишли бўлиб, бу бино Сафавийлар давридан олдин қурилганлигини кўрсатади.
Шоҳ Аббосий карвонсаройидан икки километр шимолда ва шўр кўл ва катта чўл орасидаги масофанинг ўртасида Айн Ал-Рашид карвонсаройи жойлашган. Карвонсарой ва ов жойининг ов жойи ўртасида чучук сувга тўла катта булоқ жойлашган бўлиб, унинг суви ҳалигача дарахтлар ва подаларни суғориш учун қолган атмосфера орқали сарой панжараси ичидаги боғга боради. Бугунги сарой ва боғ харобалари ўтмишдаги гўзал дарахт ва ўсимликлар ўрнига ўсган чўл тиканлари билан қопланган.
Айн ар-Рашид карвонсаройининг қолдиқлариАйн ар-Рашид биносининг узунлиги 86 метр ва ташқи томондан эни 47 метр бўлиб, иккита катта ҳовлидан иборат бўлиб, асосий ҳовли узунлиги 51 метр ва эни 47 метрни ташкил қилади. Бош ҳовлига кириш эшиги бош ҳовлининг жануб томонидаги айвон шаклида.
Кириш айвонининг икки томонида иккита зал бор, ҳар бирининг сарой ҳовлисига бешта эшиги бор. Иккала залнинг баландлиги 5,20 метрни ташкил қилади. Иккала залнинг ён йўлакларида залларга кириш имкони бўлмаган ва экипаж учун ажратилган иккита тўртбурчаклар хона мавжуд. Ҳовлининг жанубий томонида жанубий залларга олиб борадиган шунга ўхшаш хоналар мавжуд.
Шоҳ Аббосий карвонсаройидан бир километр жануби-шарқда “Ҳарам саройи” деб номланган яна бир Сафавий биноси жойлашган бўлиб, у қирол оиласининг саёҳатлари пайтида ҳарам бўлган, бошқа пайтларда эса қирол овчиларининг қароргоҳи бўлган.
Бу бинонинг ичимлик суви Сиёҳкуҳ этагида жойлашган булоқлардан ариқ орқали ва водийдан ўтиб, ҳарамнинг жанубий пешонасидан ташқаридаги ҳовузга етиб борган ва уни тўлдиргандан сўнг, ҳарам ичидаги бошқа ҳовузга ўтказилган.
Ҳарамнинг жануби-ғарбий ярмида катта зал, шимолда эса иккита айвонли зал жойлашган. Айвонларнинг шимолида дастлаб мавжуд бўлмаган, кейинроқ бинога қўшилган иккита хона қурилган. Шимол тарафдаги заллар бутунлай вайрон бўлган, кучли зилзила уларни вайрон қилганга ўхшайди.
Семнан вилояти қадимдан Эроннинг туз етказиб берувчи минтақаларидан бири сифатида танилган. Гармсарда 27 та туз конлари мавжуд бўлиб, улар Эроннинг туз истеъмолининг катта қисмини таъминлайди.
“Қуҳдашт кони” туз туннеллари ва қўлда ясалган туз ғорининг қурилиши туфайли бу шаҳарнинг энг машҳур диққатга сазовор жойларидан бирига айланган. Бу ҳудуднинг ташқи кўриниши тоғга ўхшайди, у ерда туз қазиб олиш натижасида ғор яратилган. Ғорнинг оғзида қуюқ тузли жинслар кўринади ва ғор бўйлаб қанчалик кўп ўсиш бўлса, туз жинсларининг ранги шунчалик очилади. Ғор ичида 12 метр узунликдаги туз устунлари сайёҳларни ўзига тортади. Мафтункор ва таъсирчан ҳудудга ташриф буюрганингизда, кўзингизга тушадиган энг гўзал манзара бу ёмғир ювиб кетган олуклардир. Йўлда "туз кристаллари" ҳам пайдо бўлади, улар гулкарам, тасвирлар, қатламли, турли хил рангларда кўринади. Ушбу ранг ўзгариши туз таркибидаги элементлар ва аралашмаларнинг мавжудлиги билан боғлиқ.
Эроннинг катта қисмидаги қуруқ иқлим ва йилнинг олти ойидан кўпроқ вақт давомида ёғингарчиликнинг камлиги туфайли кўпчилик шаҳар ва қишлоқларда мавсумий сув бўлиши ҳамда кўплаб дарёларнинг сув билан таъминлаб бўлмаслиги натижасида чучук сув билан таъминлаш турли шаҳарларда ва йилнинг қуруқ фасллари турли чора-тадбирлар ишлаб чиқди. Булар қаторида тўғонлар, сув ўтказгичлар, сув ҳавзалари қурилишини қайд этиш мумкин. Шунинг учун Эроннинг айрим шаҳарларида бугунги кунда ушбу шаҳарларнинг сайёҳлик жойларидан бирига айланган сув омборлари мавжуд. Гармсарнинг диққатга сазовор жойларидан бири бўлган Гармсар сув омбори ҳам худди шу тоифадаги иншоотларда жойлашган. Гармсар сув омбори минтақадаги энг катта сув омбори бўлиб, шаҳардаги энг қизиқарли иншоотлардан бири ҳисобланади. Унинг қурилиши Қожарлар даврига тўғри келади ва Гармсар масжидининг шимолий томонида қурилган.
Сув омборининг йирик ва асосий манбаи ғиштдан ясалган поғонали ва айлана гумбаз шаклида бўлиб, кўринишидан, у қурилиш вақтида хиёбон ичида бўлган, бугун майдонга айланган. Ердан шамол тўсиғининг бошига қадар думалоқ зинапоялар сони 24 қадам. Сув омборининг чуқурлиги 14 метрга яқин бўлиб, йилнинг 5 ойи давомида шаҳар ва унинг чекка ҳудудлари аҳолисини ичимлик суви билан таъминлади. Ушбу сув омборининг гумбазининг юқори қисмида ички ҳавони вентиляция қилиш ва манба ичидаги сувни салқин сақлаш учун кичик кубик фан ўрнатилган.
Ҳурматли дўстлар, дастур якунида бугунги нутқимизни шу ерда якунлаймиз ва барчангизни кейинги дастургача қодир Аллоҳга топширамиз.
