Эрон бўйлаб саёҳат (59)
Азиз дўстлар, саёҳатимизни давом эттириб, бугунги дастурда Гулистон вилоятига ташриф буюриб, дунёдаги энг баланд тўлиқ ғиштли минора пайдо бўлган "Гонбад Ковус" га ташриф буюрамиз.
Гонбад Ковус - Гулистон вилоятининг яна бир катта ва қадимги шаҳри бўлиб, у Гулистон вилоятининг шимолий ва марказий қисмида жойлашган ва қадимги Жоржон шаҳри (Гўргон) дан 3 км узоқликда жойлашган. Гонбад Ковус шаҳри қадимда Жоржон номи билан машҳур бўлиб, Ипак йўлида жойлашганлиги сабабли савдода муҳим аҳамиятга эга бўлган. Бу шаҳар узоқ йиллар Ал-Зиёр ва Ал-Бувайҳ сулолалари ҳукмронлиги даврида Эроннинг пойтахти бўлган. Ковус ғиштли минораси ўша пайтдан бери эслаб келинади. Гонбад Ковус унумдор тупроқ ва ўрта ер денгизи иқлимига эга. Буғдой, арпа, шоли, дуккакли ва ситрус бу ҳудуднинг қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ҳисобланади. Зайтун боғлари бу шаҳарда жуда кўп ва зайтун Гонбад Ковусда ишлаб чиқарилган энг муҳим маҳсулотлардан биридир. Гонбад Ковус Теҳрон ва бошқа йирик шаҳарларга дон экспортчиси ҳисобланади. Янги Гонбад шаҳри ҳижрий 1305 йилда немис мутахассислари назорати остида барча замонавий шаҳарсозлик усулларидан фойдаланган ҳолда қурилган. Бу шаҳарда сайр қилиш ўзининг тарихий диққатга сазовор жойлари ва гўзал табиати билан ҳар доим эронлик ва хорижлик сайёҳларда қизиқиш уйғотиб келган ва албатта ажойиб диққатга сазовор жойлар олами билан танишиш демакдир.
Кўп тарихий ва табиий диққатга сазовор жойлар билан бир қаторда, бу шаҳарнинг ўзига хос хусусиятларидан бири бу ерда истиқомат қилувчи турли этник гуруҳларнинг гўзал бирга яшаши эканлигини билиш яхши. Туркманлар, форслар, турклар, систонийлар ва бошқаларнинг турли этник гуруҳлари бу шаҳарга алоҳида таъсир кўрсатди.
Гонбад Ковуснинг қимматли тарихий ёдгорликларидан бири тарихий Журжон шаҳри бўлиб, у ҳозир Гонбад Ковусдан 3 км жануби-ғарбда жойлашган. Шаҳар аҳоли пунктларида 1200 гектар майдонни эгаллаган бўлиб, ўтган асрда ноқонуний қазишлар, қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ва янги уйлар қуриш каби турли сабабларга кўра вайрон бўлган ва фақат икки томондан 250 гектарга яқин майдонни эгаллаган мажмуа сақланиб қолган.
Бу тарихий шаҳар жуда илғор архитектура ва шаҳарсозликга эга бўлиб, қазишмалар шуни кўрсатдики, бундан 1000 йил муқаддам коммунал канализация, ғишт ётқизилган кўчалар ва уйларга сув таъминоти тизими бўлган, бу эса шаҳарсозлик режаси ва режанинг мавжудлигидан далолат беради.
Шаҳар Сомонийлар даврида сосонийлар шаҳри харобалари устига қурилган ва исломдан олдинги минтақа шаҳарлари каби тартибсиз кўпбурчакда қурилган. Шаҳарнинг барча асосий ва ён кўчалари ғишт билан қопланган ва гўзал геометрик нақшларда тартибга солинган ва Журжон шаҳрида ҳам, минтақанинг барча шаҳарлари каби, ички, ташқи деворлар ва душманлардан сақланиш учун хандақ тўсиқлари бўлган.
Ушбу шаҳарнинг қизиқарли хусусиятларидан бири бу шаҳар саломатлигида катта аҳамиятга эга бўлган миллий канализация каналидир. Журжон шаҳрининг кўчалари ва ўтиш жойлари тармоқ режасига эга бўлиб, шимолдан жанубга ва шарқдан ғарбга чўзилган ва деярли бутун шаҳарни қамраб олган бўлиб, бу Журжон меъморлари ва шаҳарсозлик усталарининг юксак диди ва маҳорати ҳисобланиши мумкин.
Шиша ва кулолчилик саноати тарихий Жоржон шаҳридаги энг машҳур саноат тармоқларидан бири бўлиб, унинг намуналари ҳозирда машҳур маҳаллий ва хорижий музейларда сақланмоқда.
Тарихий Журжон шаҳри ҳижрий 617 йилда мўғуллар томонидан вайрон қилинган бўлса-да, унинг улуғворлиги ва жозибаси бу шаҳар харобаларидан ҳамон кўриниб турибди ва бу тарихий шаҳарнинг сақланиб қолган ягона рамзи бўлган “Гонбад Ковус минораси” бу даъвога гувоҳлик беради.
Тарихий Журжон шаҳри ислом даврининг энг қимматли ёдгорликларидан бири бўлиб, ҳижрий 1317 йилда Эроннинг қадимий ёдгорликлари рўйхатида 40-рақам билан рўйхатга олинган.
Гонбад Ковус билан кўпроқ танишишни Гонбад шаҳри марказидаги "Қабоос гумбаз минораси" деб номланган ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси объэктларидан бирига ташриф буюрганингиз маъқул. Шубҳасиз, бу бино Гулистон вилоятидаги энг машҳур тарихий бино ҳисобланади. Ушбу тарихий бинони кўриш учун ҳар йили кўплаб хорижий ва маҳаллий сайёҳлар Гонбадга саёҳат қилишади. Дунёдаги энг баланд ғиштли минора деб аталган бу миноранинг баландлиги тахминан 70 метрни ташкил қилади. Бу минора ҳижрий 4 асрда қурилган бўлиб, Эрон тарихий меъморчилигининг энг ажойиб асарларидан биридир.
Миноранинг тепалик остидан конуснинг тагига қадар баландлиги 37 метр ва унинг конуссимон гумбазининг пойдевор остидан тепасигача бўлган баландлиги 18 метрни ташкил этади, бу минора баландлигини 55 метрга етади. Шунингдек, гумбаз қурилган сунъий тепаликнинг баландлигига 15 метр қўшишимиз керак, бу ҳолда минора сиртдан тепага қадар 70 метр баландликда бўлади.
Минг йил муқаддам тупроқ тепаликда қурилган бу бино айни пайтда нафақат Эронда, балки бутун дунёда танилган, кўплаб сайёҳлар ва археологлар қизиқишига сабаб бўлган фахрли бинолардан биридир. Артур Папа Папа бу бино ҳақида шундай ёзган:
Алборз тоғларининг шарқий томони пастда ва Осиёнинг бепоён чўллари олдида Эроннинг энг буюк меъморий дурдоналаридан бири бутун шукуҳи билан кўтарилган.
Бу бинода ишлатиладиган материаллар оҳак ва ғиштдир. Бу бино бутунлай қизил пишиқ ғиштдан қурилган. Бу бинонинг қаттиқ ғиштлари атмосфера омиллари таъсирида аста-секин бронзага айланган. Илғор кинология фасад атрофидаги тупроқни унинг охиригача спирал ва зинапоялар шаклида искала ва сиқиш ўрнига зарбдан фойдаланган. Бино қуриб бўлингандан сўнг, тупроқлар бино атрофида тепаликлар сифатида ёйилган. Минора деворидаги ёзувларга кўра, бино Қобус ибн Вашмгир буйруғи билан қурилган.
Гонбад Ковус гилам музейи миллий ва этник ўзига хосликни сақлаш ва мустаҳкамлаш, иқтисодий тараққиёт ҳамда маданий туризмни ривожлантириш мақсадида Гонбад Ковус жаҳон мероси объектининг ғарбий томонида 2014-йилда ташкил этилган ва фойдаланишга топширилганини билиш ўринлидир.
Музей ичкарисида турли туркман давлатларидан турли анъанавий нақшдаги, ҳар бири бу халқ тарихи ва ўзига хослигининг рамзи бўлган турли гиламлар намойиш этилиб, томошабинлар ташриф буюришди. Ушбу Гулистон музейига ташриф буюрганингизда, олти минг йиллик тарихга эга бўлган 811 дан ортиқ дизайн ва белгиларга эга туркман қўлда ишланган гиламларни кўрасиз. Шунингдек, туркманларнинг гиламдўзликда қўллаган нақшлари кўпроқ синган ва геометрик бўлиб, “ахал” деб аталадиган Бухорий нақшларига ўхшашдир. Асл туркман гиламлари субъектив ёки ёдланган бўлиб, бу қўл санъатларини ишлаб чиқаришда туркман аёллари ўзларининг идеал ва ғояларини гилам ипига керакли ранглар билан боғлаб, томошабинларга чиройли ва мазмунли манзарани тақдим этадилар. Гонбад Ковус музейининг қўлда тўқилган гиламлари фонида кўндаланг чизиқлар билан боғланган ёзувлар ёки ромбли рамкалар безатилган. Туркман қўлда тўқилган нақшларнинг асосий мотивлари “гул ёки тамға” (сув ҳавзаси) бўлиб, бу ромбсимон ёки саккиз бурчакли гулларга ишора қилади. Туркман тўқувларида қўлланиладиган энг муҳим нақш ва гуллар қаторига мариголд, соф гул, гул токчаси, гул шохчаси, гул бўлаги, анси, алабалıк гули, тоник гул, гул идиш, аугҳан гул, тож, панжағол, Ақ Нагҳш, Гол Панжеҳ, Арсари киради. Гол, Дали ва Башир, бу жуда кўп ташриф буюрувчилар учун жуда ажойиб.
Бу музейда гўзал гиламлар, асбоб-ускуналар ва тўқув асбобларидан ташқари турли ўсимлик ва табиий пигментлар ҳам намойиш этилган.
Севимлилар Гонбад Ковус ва Туркман Саҳро номлари билан соф туркман отларининг номлари билан боғлиқ. Гонбад Ковуснинг сайёҳлик жойларидан бири ҳар йили баҳор ва кузда от пойгалари мусобақаларини ўтказишини билиш яхши.
Ҳижрий 1340-йилда от спорти мусобақалари ўтказиш ва туркман отларини етиштириш ва кўпайтириш мақсадида ташкил этилган Гонбад Ковус от спорти мажмуаси 160 гектар майдонга эга бўлган миллий от спорти мажмуаларидан биридир. Мажмуада 120 гектар қишлоқ хўжалиги ерлари, автотураргоҳ, яшил майдон, тахминан 30 гектар майдонга эга от пойгаси, Сараче, вилла, отхона (қишки) ва қишки отхоналар, мусобақалар ўтказиладиган майдонлар ва ҳовуз мавжуд.
От пойгаси мусобақалари баҳор ва куз фаслларида ўтказилади ва бутун мамлакатдан кўплаб мухлисларни жалб қилади. Гонбад Ковусдан ташқари Теҳрон, Машҳад, Курдистон ва бандар туркманда от спорти мусобақалари ҳам ўтказилади.
Ҳурматли дўстлар, дастурнинг сўнгги лаҳзаларига етиб келдик, ҳар бирингизга қувончли лаҳзалар тилаб, Гонбад Ковуснинг диққатга сазовор жойлари билан кўпроқ танишишни келгуси дастурга қолдирамиз ва шу вақтгача барчангизни тарк этамиз.
