Эрон бўйлаб саёҳат (72)
Дўстлар, Нишопур, буюк мутасаввиф Шайх Аттор, математик ва шоир Ҳаким Умар Хайём, машҳур рассом Камол ал-Мулк каби кўплаб кўзга кўринган илм-фан ва маданият арбобларининг бешиги эканлигини ўтган дастуримизда айтган эдик. Ваъда қилганимиздек, бугунги дастуримизни ушбу дунёга машҳур шахслар билан танишиш ва Нишопурнинг тарихий жойларини зиёрат қилишга бағишладик.
Ўзининг тарихий ўтмиши туфайли Нишопурда сайёҳлик учун мўлжалланган кўплаб тарихий ва диний ёдгорликлар мавжуд. Нишопур мақбаралари, тарихий обидалар маҳаллий ва хорижий сайёҳлар томонидан доимо зиёрат қилинади. Ушбу шаҳарда туризм саноати ривожланиши туфайли Маданий мерос, ҳунармандчилик ва туризм ташкилоти Нишопур минтақасини Эронда намунали туризм минтақаси сифатида таништирди.
"Қадимий Нишопур шаҳри" сосонийлар давридан тортиб мўғуллар босқинига қадар бўлган Нишопур шаҳри қолдиқларини назарда тутади, у тахминан 350 гектар майдонни эгаллайди. Қадимги Нишопур шаҳри ҳудудига Нишопурда археологик тадқиқотлар пайтида пайдо бўлган тупроққа кўмилган харобалар ёки артефактлар киради. Аниқ чегаралари номаълум бўлган бу фаразий ҳудуд ҳозирги Нишопур шаҳрининг жануби-шарқий қисмида Хандаж, Алп Арсалон майдони, Каржи тепаликлари, Султон Майдон тепалиги, Олтин тепалик , Носиробод тепалиги, Муҳаммад Кол тепалиги Ҳесарно тепалиги, Сабзпоошан, Шодиах, Мадраса тепалиги, Бозор, Қанат Таппеҳ, Такестан тепалиги деб номланган тепаликлар ва қадимий харобалар шаклида жуда катта тарихий ҳудуд мавжуд.
Ҳаробаларнинг бир қисми бутунлай ер остида кўмилиб кетган, бироқ улар қишлоқ хўжалиги экинларининг тизмалари ва вайроналари ҳамда кўп миқдорда синган кулол ва ғиштлар, ноқонуний қазиш ишларининг турли излари билан аниқланади. Қадимги Нишопурнинг топографик хариталари тўлиқ аниқ эмас, чунки археологлар қадимги Нишопурнинг жойлашишини ҳали аниқлай олишмаган ва уларнинг барчаси мўғуллар истилосидан олдинги Нишопурга асосланган.
Нишопур масжиди бу шаҳарнинг гўзал тарихий обидаларидан биридир. Нишопур масжиди биноси Нишопур шаҳрининг марказида жойлашган бўлиб, жанубий айвон тўдаларидан бирига ўрнатилган тарихий ёзувига кўра, ҳижрий 889 йилда Паҳлавон Али ибн Боязид (Султон Ҳусайн Бойқаронинг замондоши) томонидан қурилган. Меҳроб тепасидаги ёзув асоси Сафавийлар даврида қайта тикланган.
Сафавийлар давридаги реконструкциялар шу қадар каттаки, Темурийлар масжидидан тўғри маълумот олишни чеклайди. Масжиднинг ҳозирги икки айвонли биноси турли йўналишдаги тўртта нефли, шимол, шарқий ва ғарбий томондан учта эшикдан иборат. Масжиднинг умумий майдони тахминан 7083, инфратузилмаси эса 4377 квадрат метрни ташкил қилади. Масжиднинг асосий кириш эшиги шимолдан ва шимолий айвон орқасида жойлашган. Ташқи томондан, бу киришда Моҳарнас безаклари билан безатилган айвон мавжуд бўлиб, унинг қурилиши кейинги даврлардаги таъмирлаш билан боғлиқ. Бу эшикнинг икки томонида ҳижрий 1021 йилга оид Шоҳ Аббос И томонидан ўрнатилган иккита тош бор.
Азиз дўстлар, донишманд Умар Хайём Нишопур билан яқиндан танишар эканмиз, бу буюк Эрон шоири ва математики қабрини зиёрат қилиш мақсадга мувофиқдир.
Ғиёсиддин Абу ал-Фатоҳ Умар ибн Иброҳим Хайём, "Ҳаким Умар Хайём" номи билан машҳур эронлик файласуф, математик, астроном ва шоир. Ҳижрий 427-йилда Нишопурда туғилиб, 510-йилда вафот этган. Хайём ўз даврининг кўплаб илм-фанларида юксак маррага эришган. Ёшлигида у қандай қилиб математик илдиз олиш ҳақида рисолалар ёзган. Самарқандда алгебра ва тенгламаларга оид рисолалар ҳам ёзган. Ушбу рисолада иккинчи ва учинчи даражали тенгламалар геометрик ва алгебраик усуллар билан ечилган. У кўплаб алгебраик масалаларни конус кесимлари ёрдамида ечди. Хайёмнинг математикада кўплаб янгиликлари бўлган, ундан кейинги асрларда Европа математиклари тақвимни ўзгартириш учун ушбу рисоладан кенг фойдаланганлар.
Исфаҳон расадхонасида тўрт йил давомида олиб борилган бу катта гуруҳ ишининг натижаси шу кунгача дунёдаги энг аниқ календарлардан бири ҳисобланган улуғвор календар бўлди.
Милодий 470-йилда (милодий 1077) Хайём геометрияга оид рисола ёзиб, унда Эвклид геометриясининг тамойилларини, айниқса, бешинчи тамойилни ўрганган ва мактабларда юзлаб йиллар давомида ўқитилиб келинаётган бу тамойилларга эътироз билдирган ва ўша пайтда номалум бўлган Эвклид геометриясини жорий қилган. Америкалик тарихчи Жорж Сартон Хайёмни ўрта асрларнинг энг буюк математикларидан бири деб ёзади.
Биринчи, иккинчи ва учинчи даражали тенгламалар устида мунтазам илмий изланишлар олиб борган ва бу тенгламаларнинг таҳсинга лойиқ таснифини берган Хайёмдир. Унинг ушбу тадқиқотни ўз ичига олган алгебра ҳақидаги рисоласи тизимли илмий фикрни ифодалайди ва у ўрта асрларнинг энг кўзга кўринган асарларидан бири ва эҳтимол бу фанда энг кўзга кўринганидир.
Хайёмнинг бир қанча асарлари бор ва унинг айрим асарлари, жумладан, “Алгебра ва тенгламалар” китоби фан ва математика фанлари оламида алоҳида аҳамиятга эга. Хайёмнинг илмий асоси адабий мавқеидан устун бўлса-да, унвони “Ҳужжатул-ҳаққ” бўлса-да, лекин унинг обрў-эътибори кўпроқ дунёга машҳур бўлган рубоийларини ёзиши билан боғлиқ. Хайём рубоийлари форс тилида юзлаб, таржималари эса турли тилларда бир неча бор нашр этилган. Буюк инглиз шарқшуноси, шоири ва ёзувчиси Эдвард Фитсжералд томонидан 1859 йилда Хайём тўртликларининг инглиз тилига таржимаси инглиз тилининг дурдоналаридан биридир.
Хайём қабри Нишопурнинг диққатга сазовор жойларидан бири бўлиб, Имом Зода Маҳрук қабри жойлашган боғда жойлашган. Бу буюк эрон олимининг қабри устига Эроннинг ажойиб меъмори Ҳушанг Сейхун томонидан гўзал бино қурилган. Буни амалга оширишда у замонавий ва қадимий Эрон меъморчилиги уйғунлигидан геометрик шакллар ва математик тамойиллардан фойдаланилган.
Мақбарада ҳар бирининг баландлиги 22 метр бўлган ўнта таянч пункти мавжуд бўлиб, у расадхона сифатида қурилган ва ичидаги тешиклардан юлдузларни чиройли кўриш мумкин. Ушбу бинонинг асослари куб шаклида бўлиб, улар орасидаги масофа учбурчак шаклида бўлиб, тепада улангандан сўнг 132 квадрат метр майдонга эга гумбазсимон томни ҳосил қилади. Хайём қабрининг геометрик шакллари унга тегишли бўлган тўртбурчаклар билан чиройли чизиқлар билан безатилган. Қабр ёнида 7 та чиройли тош чодир бўлиб, ҳар бирининг тагида фируза кошинли сув ҳавзаси қурилган.
Шунингдек, Хайём мақбараси боғ мажмуасида ташриф буюрувчилар фойдаланиши мумкин бўлган турли соҳаларга оид қимматбаҳо ихтисослаштирилган китобларга эга кутубхона мавжуд.
Нишопур яқинидаги машҳур эрон шоири ва тасаввуф олими Фаридиддин Аттор Нишопурий қабри ҳар йили Эрон адабиёти ва маданиятига қизиқувчиларни кутиб олади.
Аттор Нишопурий ВИ аср охири ВИИ аср бошларида форс адабиётининг машҳур мутасаввуф ва шоирларидан биридир. У ҳижрий 540 (милодий 1146) йили Нишопурнинг Кадкан шаҳрида туғилган ва ҳижрий 618 йилда мўғулларнинг Нишопур босқинида ҳалок бўлган. Аттор Эрон шоирларидан бири бўлиб, тасаввуф аҳлига кўра, тасаввуфий саёҳат ва хулқ соҳасида юксак мартабага эга бўлган; Машҳур Эрон шоири ва тасаввуф Румий у ҳақида айтганидек:
Ишқнинг етти шаҳри Аттор бўлди – биз ҳамон бир хиёбондамиз. Атторнинг машҳур асарлари қаторида “Асрорнома”, “Илоҳинома”, “Мантиқ ат-Тоир”, “Мисябнома”, “Мухтарнома”, “Тазкерат ул-авлиё” ва шеърлар тўплами бор.
Аттор мақбараси — Темурийлар даврида Амир Алишер Навоий томонидан қурилган тарихий бино. Иккинчи паҳлавийлар даврида реставрация тугалланди ва реставрация қисқа муддатли эди. Қабрнинг ҳозирги биноси саккиз томони ва кошинли гумбазли ва тўртта кириш жойидан иборат. Унинг ташқи кўринишида тўртта кошинли айвон бўлиб, қабр ўртасида Аттор қабри ва баландлиги 3 метр бўлган саккиз туркча устун жойлашган.
Дўстлар, Камол Ал-Мулк қабри Аттор қабри ёнида жойлашганини билиш маъқул. Камол Ал-Мулк кўплаб санъат ихлосмандларига, айниқса, Эрон рассомчилигига қизиқувчиларга таниш исм. Камол-ол-Молк ҳижрий 14 асрнинг иккинчи ярми (милодий 19 асрнинг биринчи ярми)нинг машҳур рассоми бўлиб, унинг наққошлик соҳасида ўзининг янгилик ва услуб ва услубдаги янгиликлари билан пайдо бўлиши, Эронда тасвирий санъат соҳасида янги саҳифа очди.
Камол ал-Мулк номи билан танилган Муҳаммад Ғаффорий охирги Қожар даврининг энг буюк рассоми ҳисобланади. У ҳижрий 1226 (милодий 1847) йили марказий Эроннинг Кошон шаҳрида таваллуд топган ва бошланғич таълимни шу шаҳарда тамомлагач, Теҳронга келиб, ўша даврнинг машҳур “Дор ал-фонун” мактабида таҳсил олади. Камол ал-Мулк дид ва санъат ихлосмандлари оиласида дунёга келгани боис, унда даҳо ва бадиий истеъдод соҳибларининг асарлари пайдо бўлиши кўп вақт талаб этмади. Таълимнинг дастлабки йилларидаёқ ўзининг ҳайратланарли истеъдоди туфайли бадиий ва илм-фан арбобларининг алоҳида эътиборига сазовор бўлган бўлса, бошқа томондан, у тезда ўз мавқеи ва қадр-қимматини оширди ва шу билан бирга ўзининг энг машҳур асарларидан бирини тақдим этди. Ўша даврдаги Эрондаги сиёсий ўзгаришлардан сўнг Камол Ал-Мулк Европага саёҳат қилиб, у ерда бўлган вақтларида наққошлик санъатида ўқиб, изланишлар олиб борар экан, Европадаги буюк рассомларнинг асарларини нафосат ва аниқлик билан тасвирлаб берган. Бу унинг маҳоратидан далолат беради. У машҳур эрон рассоми. Чунки бу асарларнинг асл нусхадан фарқи йўқ, фақат унда қўлланилган ранглар асл нусхадан тозароқ ва етукроқдир. Камол-ал-Мулк 92 йиллик сермаҳсул ҳаётдан кейин 1319 йилда Нишопурда вафот этди. Унинг қабри олтита кичик ботиқ айвонга эга бўлиб, уларнинг ички қисми форс мозаик услубидаги мозаика санъати билан безатилган, жозибали ва оқ ранглар уйғунлашган. Қабрга бир қарашда Камол ал-Мулкнинг профилидаги ҳайкал бу эронлик рассомнинг хотирасини эсга солади.
