خود مراقبتی (2)

اولین اقدام برای خود مراقبتی، خود آگاهی است، که در این برنامه به آن پرداخته شده است.

در برنامه پیشین به تعریف و بیان خود مراقبتی پرداختیم و گفتیم که خودمراقبتی، عملی است کـه در آن، هـر فـرد از دانـش، مهارت و توان خود به عنوان یک منبع استفاده مـی کنـد تـا بـه طور مستقل از سـلامت خـود مراقبـت کنـد. بر این اساس خودمراقبتی، رفتـاری اسـت داوطلبانـه کـه بـر اسـاس خواست و اراده افراد صورت می پذیرد و طی آن، فرد با کسـب دانش و مهارت کافی، قادر می شود با اتّکای به خود، از سلامت خویش مراقبت کند.

بسیاری از ما مسوولیت های زیادی در زندگی داریم که باعث می شود خودمراقبتی را فراموش کنیم. در حالیکه یک خودمراقبتی درست و مناسب، حس خوب زندگی را تداعی می کند و آن  ارزشی را که برای خود قایل هست، را به دیگران انتقال می دهد.  لذا یکی از عوامل مهم در خودمراقبتی، خود آگاهی است. خودآگاهی مهارتی است که کمک می‌کند تا در مورد خویشتن، نیازها، خصوصیات، اهداف، نقاط ضعف و نقاط قوت، احساسات و هویت خود شناخت کامل‌تری به دست آورد.

اکثر افراد فقط در مورد ویژگی‌های کلی و عمومی خود از جمله سن، جنسیت، وضعیت شغلی و ... خود صحبت می‌کنند و از ویژگی‌های شخصیتی و رفتاری خود اطلاعات کافی و مناسبی ندارند. به عنوان مثال نمی‌دانند که چه کارهایی را خوب می‌توانند انجام دهند، چه ویژگی‌های اخلاقی منفی و غیر اصولی دارند، چه آرزوهای و اهدافی برای زندگی خویش دارند، علایق و اولویت‌های زندگی شان چیست و چه چیزهایی آنها را ناراحت یا خوشحال می‌کند و این به ضعف در خود آگاهی باز می‌گردد.
آگاهی داشتن از خود، پیش‌نیاز دیگر مهارت‌های زندگی است، چراکه افراد برخوردار از این نوع آگاهی، شناخت دقیق تری از خود داشته و همین امر کمک شایانی به آنها در حفظ و مراقبت از خود و پیشرفت در امور می کند. البته نباید این تصور پیش بیاید که با شناخت و خودآگاهی همه  مشکلات‌ حل شود، چراکه خودآگاهی قدم اول است. 

اینکه انسان خودش را بی‌طرفانه بنگرد، کار ساده‌ای نیست. اینکه چه اندیشه‌ و چه باورهایی دارد،  نقاط قوت و ضعف اش چیست، چه چیزهایی او را ناراحت یا خوشحال می کند؟ اصولاً آیا در زندگی خود هدفی دارد، و اگر دارد، آن هدف بر چه اساسی بنا شده است؟ 

به واقع اکثر افراد در زندگی بیشتر به دنبال کسب دانش و کشف حقیقت امور بیرونی و تکنیک‌ها هستند. آنان کمتر به دنبال رشد و پرورشِ دانایی خود هستند. جالب است که برخی فکر می کنند که پس از عمری زندگی ، خود را بخوبی شناخته‌اند. در حالی که عده کمی از مردم درباره باورها و نگرش‌های خود و تاثیر آنها بر اعمال و رفتارشان آگاهی داشته و به ندرت می توانند ناراحتی ها، ارزشها، علایق و رفتارهای خود را تجزیه و تحلیل کنند. اغلب همان کارهایی را که دیروز انجام داده‌اند امروز نیز کم و بیش انجام می‌هند و چون اندیشه و تمایلی برای خودشناسی ندارند، فردا نیز همان کارها را تکرار می کنند.

البته باید به این نکته توجه داشت که خود آگاهی هنگامی حاصل می شود که تصورات فرد از خویش به آزمون و مورد پرسش قرار گرفته و صادقانه تایید شوند. و هرچه پاسخ افراد به سوال «من کیستم؟» دقیق‌تر و واقع‌بینانه‌تر و به بیانی دیگر آگاهانه‌تر و بیشتر مبتنی بر واقعیت و صداقت با خود باشد، فرد از خود آگاهی بیشتری برخوردار است.

اما خودآگاهی چه اهمیتی در بحث خودمراقبتی دارد؟ برای خود مراقبتی باید در مورد آنچه که هستیم ، آنچه که می خواهیم باشیم و دلایل مان برای چنین قصدی، دیدگاه روشنی داشته باشیم و بعد باید توانمند بود تا آگاهانه و فعالانه ، آنچه را می خواهیم، تبدیل به واقعیت کنیم. تصور کنید در یک راهرو در حال حرکت هستید و به سمت یک اتاقی می‌روید. در اتاق را باز می‌کنید، ناگهان چراغ اتاق خاموش می شود. ترسی شما را فرا می گیرد. قدم هایتان را آهسته و کوتاه  برمی‌دارید یک ‌لحظه بدنتان به‌ جایی می خورد و صدایی بلند می‌شود شما بیشتر می‌ترسید. در همین لحظه چراغ روشن می‌شود، و شما  می‌بینید که یک اتاقی عادی است و بدنتان به یک میز خورده است و یک خودکار افتاده است. در حقیقت زمانی که چراغ روشن می‌شود خیالتان آسوده می‌شود. بنابراین اگر شما خودتان را نشناسید انگار داخل اتاقی تاریک واقع شده اید.

اما اینکه چگونه می توان مهارت خودآگاهی را افزایش داد،  اولین پاسخ آگاهی است. کسی که شناخت و آگاهی خود را افزایش می دهد، بهتر می تواند که علت رفتارهایش را در موقعیت های مختلف ارزیابی کند. این آگاهی، فرصت و آزادی تغییر مواردی که برایش ناخوشایند است را در اختیارش قرار می دهد و او می توانید زندگی اش را مطابق با شرایط و خواسته های خود بسازد و از آن لذت ببرد. بدون داشتن دانش در مورد اینکه "کیستی"، پذیرش خود و تغییر غیر ممکن خواهد بود. داشتن دید روشن و واضح از آنچه که هستیم و آنچه که می خواهیم باشیم و همچنین علت این خواسته به ما کمک می کند تا این خواسته ها را هشیارانه و فعالانه به واقعیت تبدیل کنیم، از خود مراقبت بهتری داشته باشیم.