برابری جنسیتی در آموزش عالی ایران بعد از انقلاب اسلامی

پس از پیروزی انقلاب اسلامی به واسطه نیاز جامعه به نیروی انسانی توانمند و ماهر، گسترش مراکز علمی بیشتر از گذشته احساس می‌شد. از طرفی ظرفیت دانشگاه‌ها نیز پاسخگوی نیاز ایران نبود و برهمین اساس ساختارهای علمی و آموزشی متنوعی در این کشور راه اندازی شد.

پیش از انقلاب اسلامی در اکثر رشته‌ها، تحصیلات دانشگاهی محدود به مقاطع کاردانی و کارشناسی بود، اما بعد از انقلاب اسلامی شاهد رشد قابل ملاحظه‌ای در سطح تحصیلات تکمیلی ایران به ویژه مقطع دکتری بودیم.

رشد دانشجویان در مقاطع تحصیلات تکمیلی موجب شد پژوهش در دانشگاه‌ها و مراکز علمی رشد محسوسی داشته باشد که ثمره آن پیشرفت تکنولوژی و بومی سازی اقلام مورد نیاز ایران بود.

تحصیل ۹۰ درصد دانشجویان قبل از انقلاب فقط در ۶ شهر

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آموزش عالی قبل از انقلاب بی‌عدالتی جدی در دسترسی به آموزش عالی بود به طوری‌که آموزش عالی قبل از انقلاب فقط در دسترس طیف محدودی از جامعه قرار داشت هم به‌ لحاظ جغرافیایی و هم به‌لحاظ طبقاتی در قبل‌از انقلاب نزدیک به ۷۰ درصد دانشجویان ایران فقط در شهر تهران ساکن بودند و ۳۰ درصد در سایر شهرها بودند.

این آمار تمرکز جمعیت دانشجویی در پایتخت، محرومیت استان‌ها و شهرستان‌ها از آموزش عالی را نشان می‌دهد.همچنین  ۹۵ درصد جمعیت دانشجویی قبل‌از انقلاب اسلامی در ۶ شهر کشور شامل تهران، اصفهان، مشهد، تبریز، اهواز و شاید شیراز متمرکز شده بود. بنابراین قبل‌از انقلاب، دسترسی به آموزش عالی برای یک طیف خاص محدود شده بود و بی‌عدالتی و نابرابری جدی در عرصه آموزش عالی ایران وجود داشت.

بعد از انقلاب سهم ۷۰ درصدی تهران به حدود ۲۲ درصد رسیده است یعنی الان جمعیت دانشجویان تهران چیزی حدود ۲۲ درصد کل جمعیت ایران است و مابقی در استان‌ها و شهرستان‌های دیگر توزیع شده‌است.

مردانه بودن ویژگی آموزش عالی قبل از انقلاب بود

یکی دیگر از ویژگی‌های آموزش عالی قبل از انقلاب اسلامی ایران، مردانه بودن جمعیت دانشگاهی اعم از دانشجو و استاد بود. یعنی دانشگاه‌های قبل از انقلاب بسیار مردانه بودند. سال آخر قبل‌ از انقلاب جمعیت دانشجویی ایران حدود ۱۶۰ هزار نفر بود که تنها حدود ۲۰ هزار نفر جمعیت دانشجویی خانم بودند اما امروز سهم دانشجویان خانم ما از آموزش عالی کشور برابر با آقایان است.

طاهری نیا گفت: بنابراین به‌لحاظ جنسیتی آموزش عالی قبل از انقلاب یک آموزش عالی مردانه است و آموزش عالی بعد از انقلاب، مبتنی بر توانمندی است و افراد در رقابت مبتنی بر دانش و محفوظات و فارغ از بحث‌های جنسیتی پذیرفته می‌شوند.

افزایش سهم زنان در رشد جذب هیأت علمی

در مورد جذب هیات علمی نیز وضعیت همین گونه است، سهم خانم‌ها از رشد جذب اعضای هیأت علمی از اول انقلاب تا الان سهم ۳۰ برابری است درحالی‌که سهم آقایان سهم ۱۱ برابری است بنابراین جذب هیات علمی نیز مبتنی بر توانمندی ها، سهم خانم‌ها افزایش پیدا کرده‌است. امروز حدود ۳۰ درصد اعضای هیأت علمی ایران خانم‌ها هستند.

 رشد ۱۶۷ برابری پذیرش در دکتری

بیشترین رشد جمعیت دانشجویی ایران، بعد از انقلاب نسبت به قبل از آن در دوره تحصیلات تکمیلی است. در واقع مقطع کارشناسی، کارشناسی ارشد رشد کرده است ولی کشور ایران در دکتری یک جهش داشت. این درحالی‌ است که قبل ‌از انقلاب تعداد محدودی از دانشگاه‌ها مقطع دکتری داشتند. امروز بسیاری از دانشگاه‌های ایران امکان تربیت دانشجوی دکتری را دارند.

جهت گیری های آموزش عالی ایران در سال‌های بعد از انقلاب تابع میزان تقاضا برای تحصیل و سیاست‌های کلان، نوساناتی داشته است به عنوان مثال در یک دوره‌ای اصل دسترسی برابر به آموزش عالی موجب شد توسعه کمی چشمگیری وجود داشته باشد.

در دوره‌ای دیگر نیاز ایران به تولید علم بیشتر بود و رقابت با کشورهای رقیب براساس تولید علم مطرح بود. برهمین اساس جهش آموزش عالی و پذیرش دانشجوی دکتری اتفاق افتاد، این موضوع باعث شد کشور ایران، ۱۱ برابر میانگین جهانی رشد تولید علم داشته باشد.

می‌توان نتیجه گرفت که آموزش عالی در ایران قبل از انقلاب اسلامی، آموزشی ناعادلانه در دسترسی نقاط مختلف ایران است و آموزش عالی مردانه‌ای در جنسیت است.  اما آموزش عالی امروز ایران، آموزش عالی عادلانه ای است به‌معنای برخورداری، برای همه در دورترین مناطق و از نظر جنسیتی آموزش عالی ایران، آموزش عالی صلاحیت محور و توانمند محوری است که این دستاورد بزرگ انقلاب اسلامی است.

این اطلاعات برگرفته از گفتگوی دکتر علی باقر طاهری نیا، رئیس موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش با خبرگزاری مهر است.

کلمات کلیدی: آموزش عالی در ایران ، تحصیل زنان در ایران ، دانشگاه در ایران ، عدالت جنسیتی در ایران ، وضعیت زنان در ایران