«خواجه نصیرالدین» ایرانی چگونه مغول‌ها را متحول کرد؟ نگاهی به 6 اقدام مهم

پارس‌تودی- طبق اطلاعات تاریخی، خواجه نصیر با تأسیس مدرسه مراغه و توسعه علوم مختلف از طریق شاگردانی که تربیت کرد بخشی مهمی از تربیت نسل‌های بعدی مغول را بدست گرفت.

تحول مغول‌ها پس از ورود به ایران، یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخی است که به‌خوبی نشان‌دهنده تأثیر فرهنگی و علمی ایرانیان بر این قوم است. این تحول عمدتاً از طریق شخصیت‌های برجسته‌ای همچون وزیر و حکیم با کفایت ایرانی «خواجه نصیرالدین طوسی» (۵۷۹–۶۷۲ هجری) (۱۲۰۱–۱۲۷۴ میلادی) و با تأکید بر ایجاد توازن و اعتدال در اندیشه و رفتار مغول‌ها صورت گرفت. در این مطلب از مجله پارس‌تودی، به بررسی چند اقدام کلیدی به ویژه از سوی «خواجه نصیرالدین طوسی» در تحول‌سازی نگرشی و فکری برای مغولان پرداخته‌‌ شده است:

1. آشناسازی مغولان با نگاه علمی و اندیشه ملل

 «خواجه نصیرالدین طوسی» با ورود به دربار «هلاکوخان» مغول، نقش مهمی در ترویج علم ایفا کرد. او با تحریر و تألیف و ترجمه آثاری علم‌محور، زمینه‌ساز احیای تفکری متفاوت و علم‌گرا در میان بخشی از مغول‌ها شد. به گفته «حسین معصومی همدانی»، پژوهشگر تمدن ایرانی "خواجه نصیر در دوره‌ای که اوضاع در قلعه الموت آشفته بود، منزلتی نزد اسماعیلیان یافت که براساس آن ‌توانست سرگرم فعالیت‌های علمی‌اش شود و کتاب بنویسد." ترجمه‌های صورت گرفته زیرنظر خواجه نصیرالدین نیز سبب آشناشدن مغولان با فرهنگ دیگر ملل شد. یکی از مهم‌ترین اقدامات خواجه نصیرالدین طوسی، تأسیس رصدخانه مراغه در سال ۶۵۷ هجری قمری بود. این رصدخانه با حمایت هولاکوخان مغول به مرکز علمی بزرگ زمان خود تبدیل شد. خواجه نصیر با استفاده از این موقعیت، دانشمندان بسیاری را از سراسر جهان اسلامی گرد آورد و پایه‌های علمی جدیدی را بنا نهاد که به تحول اندیشه مغول‌ها و تغییر نگاه آنها به جهان منجر شد.

2. ترسیم مسیر اعتدال

 یکی از نکات کلیدی در اندیشه خواجه نصیر، پیوند دین و سیاست و تلاش برای ایجاد توازن میان آن‌ها بود. او معتقد بود که سعادت در گرو پیدا کردن خط اعتدال و حد وسط بین افراط و تفریط بويژه در حوزه سیاست است. این دیدگاه او باعث شد تا بخشی از مغولان همچون هلاکوخان که متاثر از او بودند تا اندازه‌ای از خشونت و بی‌رحمی افراطی ناشی از موهومات منتسب به دین فاصله گرفته و به حکومتی با رویکرد معتدل‌تر روی بیاورند.

3. آشناسازی با عقلانیت و نگرش ایرانی

 خواجه نصیر همچنین با احیای آثار فلسفی ابن‌سینا و ترویج تفکر عقلانی، نقش مهمی در تحول فکری مغول‌ها ایفا کرد. به گفته «حسن انصاری»، محقق تاریخ "خواجه نصیر با نوشتن شرح اشارات بر احیای سنت کهن فلسفۀ ابن‌سینا دست گذاشت." این امر باعث شد تا مغول‌ها نوع دیگری از جهان‌بینی که از قضا هم دین‌گرا بود و هم دنیانگر را بیاموزند و به جای تکیه بر خشونت صرف، به اندیشیدن اهمیت بیشتری بدهند.

4. تأسیس مدرسه مراغه و تربیت فرزندان مغول

 خواجه نصیر با تأسیس مدرسه مراغه و توسعه علوم مختلف از طریق شاگردانی که تربیت کرد، بخشی مهمی از تربیت نسل‌های بعدی مغول را بدست گرفت. این مدرسه نه‌تنها مرکزی برای آموزش و پژوهش شد، بلکه نشان داد که مغول‌ها نیز می‌توانند با بهره از فرهنگ و دانش ایرانی، خود خالق فکر و هنر باشند.

5. برنامه‌ریزی برای حفظ و تقویت هویت ایرانی با هدف تغییر سبک‌زندگی مغولان

 خواجه نصیر همچنین با طرح و اجرای یک پروژه ملی، تلاش کرد تا هویت ایرانی را در برابر مغول‌ها حفظ و تقویت کند. او با اصالت دادن به فرهنگ ایرانی-اسلامی و با برجسته کردن ابعاد مختلف و زندگی‌محور آن در ذهن مغولان، موفق شد آنها را تحت تأثیر این فرهنگ قرار دهد و زمینه‌ساز تحولی عمیق در سبک زندگی آن‌ها شود. انصاری در این باره می‌گوید: «به گمان من خواجه نصیر از سال‌ها قبل این مسائل را در ذهن خویش پرورده بود.»

6. تنظیم اصول اخلاقی و ترویج آنها

 در کنار آنها خواجه نصیر بعد آموزش مبنایی اخلاق را نیز فراموش نکرد و  با نگارش اخلاق ناصری، مفاهیم اخلاقی و سیاسی را به‌گونه‌ای در هم آمیخت که تأثیر عمیقی بر مغول‌ها گذاشت. این کتاب نشان‌دهنده اعتدال فکری خواجه نصیر و تلاش او برای پیوند دادن اخلاق با سیاست بود. «محمدجواد انواری» از پژوهشگران این حوزه در این زمینه می‌گوید: «اخلاق ناصری، یک نگارش فلسفی به زبان فارسی است و خواجه در این کتاب، اخلاق را با دین و سیاست پیوند داده است.»

نهایتا اینکه این نکات که بطور مختصر بیان شد نشان می‌دهند که ایرانیان، به‌ویژه از طریق خواجه نصیرالدین طوسی، چگونه زمینه سازی کردند تا با تغییر نگرش مغول‌ها، آنها را از قومی وحشی و بی‌رحم به علاقمندان و سیاستگزاران فرهنگی و علمی تبدیل کنند. این تحول نه‌تنها مغول‌ها را به سمت اعتدال و توازن در سیاست و اخلاق سوق داد، بلکه زمینه‌ساز احیای فرهنگ و هویت متعالی در آنها مبتنی بر بافتار ایرانی-اسلامی شد.

عبارات کلیدی: اخلاق ایرانی، فرهنگ ایرانی، هویت ایرانی، ایران و مغولها، تاریخ مغول

X/MMA