نهضت سوادآموزی چگونه بی‌سوادی در ایران را ریشه‌کن کرد؟

پارس‌تودی- نهضت سوادآموزی در ایران یکی از مهم‌ترین برنامه‌های آموزشی و اجتماعی در تاریخ معاصر این کشور محسوب می‌شود.

نهضت سوادآموزی در ایران با هدف ریشه‌کنی بی‌سوادی، افزایش دسترسی به آموزش و ارتقای سطح فرهنگی جامعه راه‌اندازی شد و نقش چشمگیری در توسعه انسانی و اجتماعی ایران ایفا کرد. به گزارش پارس‌تودی، تا دهه ۱۳۵۰ همچنان بخش قابل توجهی از جمعیت ایران بی‌سواد بودند و دسترسی به آموزش ابتدایی در نقاط محروم محدود بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، امام خمینی (ره) بنیان‌گذار کبیر جمهوری اسلامی ایران، اهمیت ویژه‌ای به موضوع سوادآموزی دادند و در ۷ دی‌ماه ۱۳۵۸ هـ.ش. سازمان نهضت سوادآموزی را رسماً تأسیس کرد تا بی‌سوادی در ایران را به‌طور گسترده و نظام‌مند ریشه‌کن کند. 

اهداف و ساختار نهضت

در ۷ دی‌ماه ۱۳۵۸ هـ.ش، سازمان نهضت سوادآموزی وابسته به وزارت آموزش و پرورش تأسیس شد و مهم‌ترین هدف آن کوشش برای ریشه‌کنی بی‌سوادی در میان بزرگسالان و افرادی بود که به دلایل مختلف از آموزش رسمی بازمانده بودند. این سازمان برنامه‌های آموزشی مخصوص بزرگسالان، نوجوانان و حتی والدین بی‌سواد دانش‌آموزان را اجرا می‌کرد تا ضمن آموزش خواندن و نوشتن، مهارت‌های عمومی زندگی را نیز منتقل نماید. دوره‌های آموزشی برای گروه‌های مختلف سنی طراحی شد و هزاران مدرس و آموزش‌دهنده در سراسر ایران به کار گرفته شدند. 

آمار و نتایج نهضت سوادآموزی

آمارهای رسمی و گزارش‌های پژوهشی نشان می‌دهند که نهضت سوادآموزی در ایران تاثیر بسیار قابل توجهی بر افزایش سواد داشته است. در سال‌های پیش از انقلاب، میزان باسوادی در ایران پایین بود. اما دهه‌های پس از انقلاب و با فعالیت نهضت سوادآموزی، نرخ باسوادی به‌طور چشمگیری افزایش یافت. در سال‌های بعد از انقلاب، نرخ باسوادی در میان جمعیت ۱۰ تا ۴۹ سال به ۹۶.۶ درصد رسید، که نشان‌دهنده رشد چشمگیر در مقایسه با دوران قبل از انقلاب است. آمارهای جهانی نیز تأیید می‌کنند که میزان سواد در ایران از حدود ۳۷ درصد در سال ۱۹۷۶ (سال‌های پیش از انقلاب) به بیش از ۸۶ درصد در سال ۲۰۱۶ افزایش یافته است. این رشد، نه تنها به افزایش کلی نرخ سواد انجامید، بلکه اختلافات جنسیتی و شهری-روستایی را نیز کاهش داد. اختلاف نرخ سواد بین مردان و زنان و همچنین بین مناطق شهری و روستایی به‌مرور کمتر شد، هرچند هنوز هم برخی تفاوت‌ها در گروه‌های خاص وجود دارد.

آثار اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی

افزایش سطح سواد در جامعه ایران آثار گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف داشته است: 

بهبود شاخص توسعه انسانی: سوادآموزی یکی از عوامل اساسی ارتقای شاخص توسعه انسانی در کشورهای در حال توسعه است. افزایش توانایی خواندن و نوشتن به افراد کمک می‌کند تا از خدمات اجتماعی، آموزشی و بهداشتی بهره‌مند شوند. 

ارتقای مشارکت اجتماعی: افراد با سواد بیشتر توانایی مشارکت در فرآیندهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را دارند و می‌توانند نقش فعال‌تری در جامعه ایفا کنند.

کاهش شکاف جنسیتی: برنامه‌های سوادآموزی با هدف خاص کاهش بی‌سوادی در میان زنان، نقش مهمی در افزایش دسترسی زنان به فرصت‌های یادگیری داشته‌ است. گرچه هنوز چالش‌هایی وجود دارد، اما شکاف سواد بین مردان و زنان کاهش یافته است. 

بهبود زندگی خانوارها: سواد افراد تأثیر مستقیمی بر سلامت، بهداشت و رفاه خانواده‌ها دارد و به افزایش آگاهی نسبت به مسائل اساسی زندگی کمک می‌کند.

نهضت سوادآموزی از سال ۱۳۵۸ به بعد به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین برنامه‌های آموزشی در ایران شناخته می‌شود که توانسته نرخ سواد را به‌طور چشمگیری افزایش دهد و دسترسی به آموزش را برای گروه‌های مختلف جامعه ممکن سازد. این نهضت علاوه بر ارتقای شاخص‌های آموزشی، تأثیرات اجتماعی بلندمدتی نیز در توسعه انسانی، مشارکت اجتماعی و کاهش شکاف‌های آموزشی داشته است.

امروز، هفتم دی‌ماه و همزمان با سالگرد تأسیس نهضت سوادآموزی در ایران، خبرگزاری صدا و سیما گفت‌وگویی با جواهر کشاورز، از بانوان دانش‌آموخته این نهضت، انجام داده است. او در این گفت‌وگو می‌گوید: «۳۷ ساله بودم که تصمیم گرفتم درس بخوانم و امروز در ۷۴ سالگی دانشجوی مقطع کارشناسی ارشد هستم.» جواهر کشاورز یکی از میلیون‌ها افرادی است که همزمان با صدور فرمان تاریخی امام خمینی (ره) برای تشکیل نهضت سوادآموزی در سال ۱۳۵۸، مسیر علم‌آموزی خود را آغاز کرد و امروز به نمادی روشن از اراده، خودباوری و نقش آموزش در پیشرفت فردی و اجتماعی تبدیل شده است.

hk