تحلیل | سامانه پدافند هوایی قائم ۱۱۸؛ شکارچی بی بدیل هواگردهای دشمن

به گزارش پارس تودی، سامانه پدافند هوایی «قائم ۱۱۸» که برای اولین بار در فوریه ۲۰۲۵ (بهمن‌ ۱۴۰۳) و در جریان دومین مرحله از رزمایش «پیامبر اعظم ۱۹» نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی رونمایی شد، در مدت زمان کوتاهی توانسته توجه کارشناسان نظامی منطقه و جهان را به خود جلب کند.

 چیزی که قائم ۱۱۸ را از بسیاری سامانه‌های پدافندی مشابه متمایز می‌کند، نه صرفاً برد ۲۵ کیلومتری آن، که فلسفه طراحی، نحوه هدایت و عملکرد خارق‌العاده‌ای است که در رزمایش‌ها و درگیری‌های واقعی به نمایش گذاشته است.

مهم‌ترین ویژگی قائم ۱۱۸ که آن را به یک «شکارچی» بی‌نظیر برای اهداف خاص تبدیل کرده، سامانه هدایت ترکیبی آن است. این موشک پدافندی به سه روش راداری، الکترواپتیکی و حرارتی (حرارت‌یاب) هدایت می‌شود. 

این قابلیت به معنای آن است که قائم ۱۱۸ الزاماً برای رهگیری اهداف به رادار وابسته نیست و می‌تواند با استفاده از دوربین‌های حرارتی و الکترواپتیکی، در حالت کاملاً غیرفعال (بدون انتشار امواج راداری) اهداف خود را شناسایی و مورد اصابت قرار دهد. 

این ویژگی در محیط جنگ‌الکترونیک مدرن و مقابله با اهداف با سطح مقطع راداری پایین (مانند پهپادهای رادارگریز) یک مزیت راهبردی محسوب می‌شود، چرا که دشمن هیچ هشدار قبلی از درگیری راداری دریافت نمی‌کند و عملاً فرصت فرار یا اجرای اقدامات مقابله‌ای را از دست می‌دهد.

از منظر ساختاری و تاکتیکی، قائم ۱۱۸ به عنوان یک سامانه کوتاه‌برد و ارتفاع‌پایین، برای پر کردن خلأ پدافندی در برابر تهدیدات لایه‌های پایین طراحی شده است.

موشک های این سامانه از پرتابگرهای پنج‌فروندی که بر روی خودروی آفرود و تمام‌چرخ‌محور «ارس ۳» نصب شده است، شلیک می‌شود. این خودروی تاکتیکی تحرک پذیری فوق‌العاده‌ای به سامانه می‌دهد و به آن امکان می‌دهد تا در مناطق صعب‌العبور و کوهستانی به سرعت استقرار یافته و پس از شلیک، موضع خود را تغییر دهد.

 این قابلیت «شلیک و فرار»، بقای سامانه را در میدان نبرد به طرز چشمگیری افزایش می‌دهد. رادار کنترل آتش این سامانه نیز کاملاً بومی بوده و قابلیت اتصال به چندین پرتابگر را به طور همزمان دارد که این امر پوشش آتش مؤثر و تراکم آتش را در یک منطقه وسیع فراهم می‌کند.

با این حال، آنچه قائم ۱۱۸ را از یک سامانه پدافندی معمولی به یک «پدافندی با عملکرد خارق‌العاده» تبدیل کرده، عملکرد اثبات‌شده رزمی آن است. بر اساس گزارش‌های متعدد و تحلیل تصاویر منتشر شده، این سامانه در جریان جنگ 40 روزه و پس از آن توانسته است بیش از یک صد فروند از انواع پهپادهای شناسایی و رزمی دشمن از جمله ام‌کیو-۹ ریپر (MQ-9 Reaper) آمریکا و هرمس ۹۰۰ (Hermes 900) و هرون (Heron) اسرائیل را سرنگون کند. رسانه‌های خارجی ، این موفقیت‌ها را «غافلگیرکننده» توصیف کرده‌اند. کارشناسان نظامی معتقدند که قائم ۱۱۸ با بهره‌گیری از فناوری‌های نسبتاً کم‌هزینه، معادله هزینه-فایده جنگ پهپادی را به نفع ایران تغییر داده است. نابودی یک پهپاد میلیون‌دلاری مانند ام‌کیو-۹ با یک موشک نسبتاً ارزان‌قیمت، ضربه‌ای سنگین به استراتژی هزاران میلیارد دلاری آمریکا در حوزه جنگ پهپادی وارد می‌کند.

نکته حائز اهمیت دیگر، معماری شبکه‌محور این سامانه است. قائم ۱۱۸ صرفاً یک موشک نیست، بلکه جزئی از یک شبکه پدافندی چند ‌لایه و هوشمند محسوب می‌شود که در کنار سامانه‌هایی مانند «مجید» و «شاهد ۳۵۸» یک مثلث پدافندی مرگبار را تشکیل می‌دهد. 

این مثلث با پوشش دهی پیوسته و ایجاد اختلال در زنجیره شناسایی، دیده‌بانی و هدف‌یابی (ISTAR) دشمن، توانایی تهاجمی نیروهای متخاصم را به شدت کاهش می‌دهد. این رویکرد نشان می‌دهد که طراحان ایرانی نه به دنبال ساخت یک سامانه منفرد، بلکه به دنبال خلق یک ساختار دفاعی یکپارچه هستند که در آن هر سامانه، نقطه کور سامانه دیگر را پوشش می‌دهد.

به نظر می رسد که سامانه پدافندی قائم ۱۱۸ یک تحول اساسی در عرصه پدافند هوایی کوتاه‌برد ایجاد کرده است. این سامانه با تکیه بر هدایت غیرفعال، تحرک‌پذیری بالا، قابلیت تولید انبوه و عملکرد اثبات‌شده در میدان نبرد، نشان داد که صنعت دفاعی ایران با درک عمیق از تهدیدات نوین، به راهکاری کارآمد و هوشمندانه برای خنثی‌سازی برتری هوایی دشمن دست یافته است. قائم ۱۱۸ دیگر یک «سامانه پدافند هوایی ناشناخته» نیست؛ بلکه به عنوان یک عامل بازدارنده و یک تهدید جدی برای هواگردهای متجاوزان آمریکایی و صهیونیستی در آسمان منطقه تثبیت شده است./