تحلیل| آشکار شدن آسیب‌پذیری هواگردهای آمریکایی در جنگ علیه ایران

به گزارش پارس‌تودی، محمد باقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی ایران در توئیتی نوشت: دورانی که اف۳۵ها و اف۱۵های شما شکار می‌شوند و مجبورید گزارش آسیب‌دیدگی آن‌ها را ارائه کنید، از همین حالا آغاز شده است. چیزی که زمانی فقط یک کابوس محض بود، اکنون به واقعیت روزمره تبدیل شده است. با آن کنار بیایید.

اظهارنظر اخیر محمدباقر قالیباف درباره آغاز دوره‌ای که در آن اف‌۳۵ و اف‌۱۵ آمریکایی هدف قرار می‌گیرند، بیش از آنکه صرفاً یک موضع سیاسی باشد، بازتاب تغییری مهم در تجربه عملیاتی جنگ هوایی میان ایران و آمریکا است. شواهد منتشرشده در ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که حتی هواگردهای پیشرفته آمریکایی نیز در برابر شبکه‌ای از موشک‌ها، پهپادها، رادارها، سامانه‌های شناسایی و روش‌های جدید هدف‌یابی ایران مصونیت مطلق ندارند. گزارش بازرس کل وزارت جنگ آمریکا نیز از خسارت یا انهدام شمار قابل توجهی از هواگردهای آمریکایی در جریان جنگ حکایت دارد؛ گزارشی که شامل دست‌کم یک فروند اف‌۳۵ آسیب‌دیده و تعداد قابل توجهی هواگرد سرنشین‌دار و بدون سرنشین است.

اهمیت این تحول در درجه نخست به ماهیت اف‌۳۵ بازمی‌گردد. این هواپیما اساساً برای نفوذ به فضای هوایی به‌شدت دفاع‌شده و کاهش احتمال کشف توسط رادارها طراحی شده است. بنابراین آسیب دیدن یک اف‌۳۵ در جریان عملیات علیه ایران از نظر نظامی به این معنا نیست که فناوری پنهانکاری بی‌اثر شده، بلکه نشان می‌دهد پنهانکاری به‌تنهایی نمی‌تواند هواگرد را از یک شبکه دفاع هوایی چندلایه مصون کند. در واقع، پنهانکاری میزان احتمال کشف را کاهش می‌دهد، اما آن را به صفر نمی‌رساند. هنگامی که رادارهای مختلف، سامانه‌های اپتیکی، حسگرهای غیرفعال، اطلاعات ماهواره‌ای و داده‌های حاصل از سایر منابع در یک شبکه به یکدیگر متصل شوند، امکان ایجاد تصویری از موقعیت هواگردهای مهاجم افزایش پیدا می‌کند.

در همین چارچوب، یکی از مهم‌ترین تحولات قابل توجه در عملکرد ایران، حرکت از مفهوم سنتی «سامانه پدافندی مستقل» به سمت شبکه‌سازی و ترکیب چند لایه شناسایی و درگیری است. در چنین رویکردی، یک رادار لزوماً وظیفه کشف، رهگیری و درگیری را به تنهایی انجام نمی‌دهد، بلکه اطلاعات می‌تواند میان چند حسگر و سامانه توزیع شود. این امر به مدافع اجازه می‌دهد از نقاط قوت سامانه‌های مختلف استفاده کند و ضعف یک حسگر را با قابلیت حسگر دیگر جبران کند. از سوی دیگر، استفاده همزمان از جنگ الکترونیک، پهپادهای شناسایی و انهدامی، موشک‌های بالستیک و کروز و سامانه‌های پدافند هوایی، محیط عملیاتی پیچیده‌تری برای هواگردهای آمریکایی ایجاد کرده است.

بعد دیگر این تحول، تغییر در مفهوم «هدف قرار دادن» است. در جنگ مدرن لزوماً لازم نیست یک جنگنده پیشرفته سرنگون شود تا مأموریت آن شکست خورده باشد. آسیب رساندن به هواپیما، وادار کردن آن به خروج از منطقه عملیات، افزایش هزینه تعمیر و نگهداری، تحمیل اسکورت بیشتر، تغییر مسیر پرواز یا مجبور کردن دشمن به مصرف موشک‌های دفاعی، همگی می‌توانند بر کارآمدی عملیات هوایی اثر بگذارند. برای نمونه، گزارش‌های منتشرشده درباره حمله ایران به پایگاه موفق‌السلطی اردن از آسیب دیدن یک فروند ای10 و حدود هشت فروند اف‌۱۵ خبر می‌دهند.

این مسئله درباره اف‌۱۵ نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. این هواپیما اگرچه فاقد ویژگی‌های پنهانکاری اف‌۳۵ است، اما یکی از ستون‌های اصلی قدرت هوایی آمریکا محسوب می‌شود و برای عملیات هوا‌به‌هوا و هوا‌به‌سطح به کار می‌رود. آسیب دیدن چند فروند اف‌۱۵ در یک حمله نشان می‌دهد که حتی هواگردهای دارای قابلیت‌های پیشرفته جنگ الکترونیک، هشداردهنده و دفاعی، هنگامی که پایگاه‌های محل استقرارشان در معرض حملات دوربرد قرار می‌گیرند، با آسیب‌پذیری متفاوتی مواجه می‌شوند. گزارش‌های منتشرشده همچنین از آسیب به هواپیماهای هشدار زودهنگام ایی 3 و هواپیماهای سوخت‌رسان کی سی ۱۳۵ حکایت دارند؛ یعنی مسئله فقط جنگنده‌ها نیست و لایه‌های پشتیبان عملیات هوایی نیز در معرض تهدید قرار گرفته‌اند.

در این میان، یکی از نوآوری‌های مهم ایران استفاده ترکیبی از موشک‌ها و پهپادها برای اشباع یا پیچیده کردن شبکه دفاعی دشمن است. حملات ترکیبی می‌توانند مدافع را مجبور کنند همزمان میان اهداف متعدد اولویت‌بندی کند و از ذخایر گران‌قیمت موشک های رهگیر خود استفاده نماید. گزارش وال‌استریت ژورنال نیز از مصرف قابل توجه رهگیرهای پاتریوت و تاد آمریکا در مقابله با حملات ایران خبر داده است. این موضوع نشان می‌دهد که نبرد فقط بر سر انهدام هواپیما نیست؛ بلکه جنگی میان «هزینه حمله» و «هزینه دفاع» نیز محسوب می‌شود.

از این منظر، اهمیت تجربه ایران در جنگ اخیر در این است که نشان داده فناوری برتر هواگردی الزاماً به معنای برخورداری از برتری مطلق در میدان نبرد نیست. اف‌۳۵ همچنان یکی از پیشرفته‌ترین جنگنده‌های جهان است و آسیب دیدن آن به معنای بی‌اثر شدن فناوری پنهانکاری نیست؛ اما همین واقعیت که چنین هواگردی نیز می‌تواند در محیطی با شبکه دفاعی، جنگ الکترونیک، موشک‌های دوربرد و حملات ترکیبی آسیب ببیند، محاسبات طراحان عملیات هوایی را پیچیده‌تر می‌کند.

آنچه در جنگ ایران و آمریکا اهمیت دارد، نه ادعای مصونیت کامل هواگردهای آمریکایی و نه ادعای آسیب‌ناپذیری مطلق سامانه‌های ایرانی است. واقعیت فنی جنگ نشان می‌دهد که برتری هوایی در قرن بیست‌ویکم بیش از گذشته محصول «شبکه» و نه صرفاً یک هواپیمای پیچیده وگران‌قیمت است. تجربه جنگ اخیر نشان داده است که ایران با ترکیب پدافند چندلایه، موشک‌های دوربرد، پهپادها، جنگ الکترونیک، شناسایی و تاکتیک‌های حمله اشباعی توانسته هزینه و ریسک عملیات هوایی آمریکا را افزایش دهد. گزارش رسمی آمریکا درباره ده‌ها هواگرد آسیب‌دیده یا از دست‌رفته و تأیید آسیب دیدن اف‌۳۵، نشان می‌دهد که مسئله دیگر صرفاً یک فرضیه نظری نیست؛ بلکه به تجربه‌ای عملیاتی تبدیل شده است که احتمالاً بر طراحی و اجرای عملیات هوایی آمریکا در منازعات آینده نیز اثر خواهد گذاشت./