اروپا / تفسیر – فرانسه با چه معیاری ایران را موعظه می‌کند؟

این جمله عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران پاسخی به یک رویکرد سیاسی است رویکردی که اروپا سال‌ها تلاش کرده آن را در قامت «اخلاق جهانی» عرضه کند. اکنون تهران این ادعا را به چالش کشیده است. فرانسه در کنار بیش از ۳۰ کشور، ایران را به دلیل اجرای احکام اعدام محکوم کرده است. ژان‌نوئل بارو وزیر خارجه فرانسه نیز تهران را به «خون‌ریزی» متهم کرده، پاریس تلاش دارد خود را در جایگاه مدافع حقوق بشر نشان دهد. همین‌جا پرسش اصلی شکل می‌گیرد: فرانسه با چه پشتوانه‌ای خود را داور اخلاقی جهان می‌داند؟

اروپا سال‌ها حقوق بشر را به یکی از ابزارهای اصلی سیاست خارجی خود تبدیل کرده است. این ابزار زمانی کارآمد است که یک معیار واحد وجود داشته باشد. مشکل از جایی آغاز می‌شود که معیارها بر اساس منافع سیاسی تغییر می‌کنند. غزه نمونه روشن این تناقض است. هزاران فلسطینی کشته شده‌اند. بحران انسانی ابعاد گسترده‌ای پیدا کرده است. با این حال، دولت‌های اروپایی در برابر رژیم کودک کش و آپارتاید اسرائیل  همان ادبیات سختی را به کار نمی‌گیرند که در قبال ایران استفاده می‌کنند. این انفعال در برابر تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران و نیز در قبال کشتار ۱۶۸ دانش‌آموز ایرانی در مدرسه‌ای در میناب و کشتار دختران در ورزشگاهی در لامرد نیز مورد انتقاد قرار گرفته است.

فرانسه نیز از این قاعده مستثنی نیست. پاریس از یک سو درباره حقوق بشر در ایران هشدار می‌دهد و از سوی دیگر روابط سیاسی و امنیتی خود با رژیم صهیونیستی را حفظ می‌کند. تهران دقیقاً همین تناقض را هدف گرفته است. عراقچی در پیام خود دو موضوع را کنار هم گذاشت: «حمایت از نسل‌کشی اسرائیل در غزه» و «حملات تجاوزکارانه به ایران». پیام روشن است. دولتی که در برابر کشتار غیرنظامیان سکوت یا حمایت سیاسی می کند، نمی‌تواند با ادبیات اخلاقی برای دیگران نسخه حقوق بشری بپیچد.

  چرا حساسیت اروپا در برابر برخی کشورها حداکثری است و در برابر برخی متحدانش محدود می‌شود؟

اگر قوانین بین‌المللی الزام‌آور هستند، اجرای آنها نباید به دوستان و مخالفان تقسیم شود. اروپا نمی‌تواند همزمان مدعی دفاع از نظم مبتنی بر قانون باشد و در برابر نقض همان قوانین توسط متحدان خود سکوت کند. چنین رفتاری  سرمایه اخلاقی اروپا را از بین برده است.

اعتبار اروپا در بخش بزرگی از جهان در حال تبدیل شدن به یک پرسش جدی است. جنگ غزه این بحران اعتبار را تشدید کرد. حمایت سیاسی و نظامی غرب از رژیم صهیونیستی، در کنار انتقادات شدید از دیگر کشورها، این تصور را تقویت کرده است که «حقوق بشر» در سیاست خارجی غرب گاهی اصل و گاهی ابزار است. پاسخ عراقچی از همین منظر اهمیت دارد. تهران تلاش می‌کند جایگاه اخلاقی اروپا را هدف قرار دهد. پیام او این است که اروپا نمی‌تواند همزمان «طرف منازعه» و «داور منازعه» باشد. فرانسه باید نخست فاصله میان ادعاهای حقوق بشری و رفتار سیاسی خود را حل کند.  آنچه اعتبار حقوق بشر را تهدید می‌کند فقط نقض حقوق انسان‌ها نیست. استفاده گزینشی از همین مفهوم نیز اعتبار آن را تخریب می‌کند. حقوق بشر زمانی ارزش جهانی دارد که برای دوست و دشمن یکسان باشد وگرنه از یک اصل اخلاقی به ابزاری برای فشار سیاسی تبدیل می‌شود.